Vinç ve kaldırma sistemleri; yüksek yük, değişken kuvvetler, titreşim, darbe ve sürekli açı değişimleri altında çalışan ağır hizmet ekipmanlarıdır. Mobil vinçler, teleskopik bomlu vinçler, personel yükseltici platformlar, makaslı platformlar ve hidrolik kaldırma sistemlerinde yükün güvenli biçimde taşınabilmesi için bağlantı noktalarının doğru şekilde yataklanması gerekir.
Dana gözü rulmanlar, diğer adıyla mafsallı rulmanlar veya spherical plain bearing, vinç ve kaldırma ekipmanlarındaki pimli bağlantılarda oluşan açısal hareketleri, küçük eksen kaçıklıklarını ve yüksek yükleri karşılamak için kullanılan önemli makine elemanlarıdır.
Küresel kayma yüzeyine sahip bu rulmanlar; bom kaldırma silindirlerinde, dengeleme mekanizmalarında, platform bağlantılarında ve salınımlı kollarda kullanılabilir. Doğru seçilen bir dana gözü rulman, bağlantı pimlerindeki tek taraflı aşınmayı azaltabilir, hidrolik silindir millerini yan yükten koruyabilir ve kaldırma sisteminin daha dengeli çalışmasına yardımcı olabilir.
Dana gözü rulman, küresel dış yüzeye sahip bir iç bilezik ile bu yüzeyi çevreleyen dış bilezikten oluşur. İç ve dış bilezik arasındaki küresel kayma yüzeyi, rulmanın belirli bir açı içinde salınım yapmasına imkân verir.
Bu yapı sayesinde dana gözü rulmanlar;
karşılayabilir.
Ürünün temel yapısı ve çalışma prensibi hakkında ayrıntılı bilgi için Dana Gözü Rulman Nedir? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Vinç ve kaldırma sistemlerinde bağlantı noktaları teorik olarak aynı eksende tasarlansa bile yük altında bom esnemesi, şasi deformasyonu, üretim toleransları ve arazi şartları nedeniyle küçük hizasızlıklar oluşabilir.
Düz bir burç veya tam eksen isteyen bağlantı elemanı bu hareketleri karşılayamadığında pim üzerinde kenar yükü oluşabilir. Dana gözü rulman ise küresel hareket kabiliyeti sayesinde bağlantının belirli bir açı içinde hareket etmesine izin verir.
Başlıca avantajları şunlardır:
Mobil ve teleskopik vinçlerde bomun kaldırılması ve indirilmesi yüksek kuvvet üreten hidrolik silindirlerle gerçekleştirilir.
Dana gözü rulmanlar şu noktalarda kullanılabilir:
Mafsallı rulman, bom hareketi sırasında silindir ile bağlantı kulağı arasında oluşan küçük açı değişimlerini karşılayabilir.
Hidrolik silindir bağlantıları hakkında ayrıntılı bilgi için Hidrolik Silindirlerde Dana Gözü Rulmanlar yazımızı inceleyebilirsiniz.
Teleskopik bom sistemlerinde bom bölümleri açılıp kapanırken bağlantı noktaları sürekli değişken yük altında çalışır. Ana teleskop hareketinde özel kızak ve makaralar kullanılsa da yardımcı silindir, dengeleme kolu ve pimli bağlantılarda mafsallı rulmanlardan yararlanılabilir.
Bu uygulamalarda rulmanın yük kapasitesi kadar salınım açısı, bağlantı boşluğu ve pim yüzey kalitesi de önemlidir.
Makaslı platformlarda çok sayıda çapraz kol ve pimli bağlantı bulunur. Platform yükselip alçalırken bu bağlantılar düşük hızlı fakat yüksek yüklü salınım hareketleri gerçekleştirir.
Dana gözü rulmanlar uygun tasarıma sahip sistemlerde;
kullanılabilir.
Ancak makas kollarının bütün bağlantılarında dana gözü rulman kullanılmaz. Birçok sistem özel pim-burç yapısına göre tasarlanır. Üreticinin bağlantı tasarımı esas alınmalıdır.
Eklemli ve teleskopik personel platformlarında bom kolları, sepet dengeleme sistemleri ve hidrolik silindir bağlantıları sürekli açı değiştirir.
Mafsallı rulmanlar;
kullanılabilir.
Mobil vinçlerde yük kaldırmadan önce makinenin dengelenmesi için hidrolik destek ayakları kullanılır.
Destek ayağı silindirlerinin gövde ve piston kolu bağlantılarında küçük açı değişimleri oluşabilir. Uygun bir dana gözü rulman bu hareketleri karşılayarak silindir milindeki yan yükü azaltabilir.
Kule vinçlerin ana döner yataklarında büyük çaplı özel döner tabla rulmanları kullanılır. Dana gözü rulmanlar ise daha çok yardımcı mekanizmalarda değerlendirilebilir.
Örnek kullanım noktaları:
Dana gözü rulman, ana vinç döner tabla rulmanının yerine kullanılmaz.
Hidrolik yükleme rampaları ve kaldırma tablalarında platformun yükselmesini sağlayan silindir ve kol bağlantıları açısal hareket altında çalışabilir.
Dana gözü rulmanlar bu bağlantılarda hizasızlığı karşılayarak pim ve silindir üzerindeki düzensiz yükü azaltabilir.
Liman ve gemi vinçleri; tuzlu su, nem, yüksek yük ve değişken hava şartları altında çalışır. Yardımcı bom, silindir ve mafsallı bağlantılarda kullanılacak rulmanların korozyon dayanımı ve sızdırmazlığı önemlidir.
Bu uygulamalarda uygun yüzey kaplaması, koruyucu conta ve doğru yağlama sistemi gerekebilir.
GE serisi, standart ölçüleri ve geniş çap seçenekleri sayesinde vinç ve kaldırma ekipmanlarındaki mafsallı bağlantılarda yaygın olarak değerlendirilen ürün gruplarından biridir.
GE serisi rulmanlar farklı kayma yüzeyleriyle üretilebilir:
Serinin yapısı ve kullanım özellikleri hakkında daha fazla bilgi için GE Serisi Dana Gözü Rulmanlar yazımızı inceleyebilirsiniz.
GEG serisi, standart GE serisine göre daha geniş iç bilezik veya farklı dış ölçülere sahip olabilir. Geniş yataklama yüzeyinin gerekli olduğu ağır hizmetli pim bağlantılarında değerlendirilebilir.
Aynı iç çapa sahip GE ve GEG rulmanların dış çap ve genişlikleri farklı olabileceğinden doğrudan birbirlerinin yerine kullanılmamalıdır.
Detaylı bilgi için GEG Serisi Dana Gözü Rulmanlar içeriğimizi inceleyebilirsiniz.
GEEW serisi, iki taraftan uzatılmış iç bilezik yapısına sahip mafsallı rulmanlardan biridir.
Bu yapı;
Seri hakkında ayrıntılı bilgi için GEEW Serisi Dana Gözü Rulmanlar yazımızı inceleyebilirsiniz.
GEH serisi, daha güçlü kesit yapısına sahip ağır hizmet tipi mafsallı rulman seçenekleri arasında yer alır.
Yüksek statik yük, darbe ve ağır bağlantı koşullarının bulunduğu vinç uygulamalarında değerlendirilebilir. Ancak dış çap ve genişlik değerleri standart GE serisinden farklı olabileceği için yuva ölçüleri teknik katalogdan kontrol edilmelidir.
GAC serisi, radyal yükle birlikte belirgin eksenel yükün bulunduğu bağlantılarda kullanılan açısal temaslı mafsallı rulman gruplarından biridir.
Vinç mekanizmasında yük yönü tek taraflı yüksek eksenel bileşen içeriyorsa uygulamaya uygun bir GAC serisi değerlendirilebilir.
Seri hakkında daha fazla bilgi için GAC Serisi Dana Gözü Rulmanlar rehberimizi inceleyebilirsiniz.
GACZ serisi, üreticiye ve ürün yapısına bağlı olarak özel kayma yüzeyine sahip açısal temaslı mafsallı rulman seçenekleri arasında yer alabilir.
Serinin bakım, yağlama, yük yönü ve sıcaklık özellikleri üretici kataloğundan kontrol edilmelidir. Rulman kodlarındaki son eklerin anlamları markalar arasında değişebilir.
GE…ES tipi ürünler çoğunlukla çelik-çelik kayma yüzeyine sahip ve düzenli yağlama gerektiren mafsallı rulmanlardır.
Vinç ve kaldırma sistemlerindeki başlıca avantajları şunlardır:
Mobil vinç bomları, destek ayağı silindirleri ve ağır yük taşıyan hidrolik bağlantılarda yağlanabilir çelik-çelik ürünler avantaj sağlayabilir.
GE…UK tipi rulmanlar çoğunlukla PTFE veya kompozit kayma yüzeyine sahip bakım gerektirmeyen ürünlerdir.
Başlıca avantajları:
Bununla birlikte yüksek darbe, yoğun kirlenme ve çok ağır yük bulunan vinç uygulamalarında bakım gerektirmeyen ürünlerin katalog sınırları dikkatle değerlendirilmelidir.
İki seri arasındaki farklar için GE…ES ve GE…UK Serileri Arasındaki Farklar yazımızı inceleyebilirsiniz.
Rulman seçimi yalnızca vincin maksimum kaldırma kapasitesine göre yapılmamalıdır. Yükün bağlantı mekanizmasına nasıl aktarıldığı, bom açısı, hidrolik silindir kuvveti ve kol oranları birlikte değerlendirilmelidir.
Yük hesabında şu faktörler dikkate alınmalıdır:
Vinç bağlantılarında yük çoğunlukla yüksek, hareket ise düşük hızlıdır. Bu nedenle statik yük kapasitesi kritik bir seçim kriteridir.
Bağlantı yük altında sürekli salınım yapıyorsa;
da değerlendirilmelidir.
Yükün aniden kaldırılması, indirilmesi, sallanması veya durdurulması bağlantılarda nominal değerin üzerinde kuvvetler oluşturabilir.
Ağır kaldırma uygulamalarında darbe yükleri, titreşim, rüzgâr etkisi ve yük salınımı mutlaka hesaba katılmalıdır.
Rulmanın iç çapı bağlantı pimine uygun seçilmelidir. Fazla boşluk;
neden olabilir.
Pimde şu özellikler kontrol edilmelidir:
Rulmanın dış çapı ve genişliği bağlantı yuvasına uygun olmalıdır. Gevşek yuva dış bileziğin dönmesine, aşırı sıkı yuva ise dış bileziğin deformasyonuna neden olabilir.
Yuva ölçüsü ve geçme toleransı, rulman üreticisinin teknik önerilerine göre belirlenmelidir.
Bağlantının çalışma sırasında yaptığı maksimum açı, rulmanın izin verilen salınım açısının içinde kalmalıdır.
Yetersiz salınım açısı;
neden olabilir.
Vinçlerde bazı bağlantılar yalnızca kurulum sırasında, bazıları ise her kaldırma çevriminde hareket eder.
Seçim sırasında şu değerler değerlendirilmelidir:
Rulman, pim veya yuva boşluğu; bom uç noktasında daha büyük bir hareket olarak hissedilebilir.
Fazla boşluk;
Düzenli bakım yapılabilen ağır hizmetli bağlantılarda çelik-çelik, greslenebilir rulmanlar tercih edilebilir.
Gres kanalları ve yağlama nipelleri kolay erişilebilir olmalıdır. Merkezi yağlama sistemi varsa rulmana yeterli miktarda yağlayıcı ulaştığı kontrol edilmelidir.
Vinçler ve kaldırma ekipmanları çoğunlukla açık havada veya ağır endüstriyel ortamlarda çalışır.
Rulman şu etkilere maruz kalabilir:
Bu koşullara göre conta, keçe, yüzey kaplaması ve yağlama sistemi seçilmelidir.
| Özellik | Dana gözü rulman | Düz burç |
|---|---|---|
| Açısal hareket | Belirli bir açı içinde karşılayabilir | Sınırlıdır |
| Eksen kaçıklığı | Küçük kaçıklıkları tolere eder | Kenar yükü oluşabilir |
| Hizalama kabiliyeti | Yüksektir | Düşüktür |
| Yapı | Küresel kayma yüzeylidir | Silindirik kayma yüzeylidir |
| Ağır kirli ortam | Uygun koruma ve yağlama ister | Özel ağır hizmet tasarımlarında avantajlı olabilir |
| Montaj alanı | Uygun rulman yuvası gerekir | Daha basit bir yuva yeterli olabilir |
Üretici tarafından pim-burç sistemi için tasarlanmış bir vinç bağlantısı, teknik hesaplama yapılmadan dana gözü rulmana dönüştürülmemelidir.
| Özellik | Dana gözü rulman | Rot başı |
|---|---|---|
| Yapı | Bağımsız halka biçimindedir | Erkek veya dişi dişli gövdeye sahiptir |
| Montaj | Bağlantı yuvasına takılır | Kola veya silindire vidalanır |
| Ayar imkânı | Sınırlıdır | Dişli yapı sayesinde ayarlanabilir |
| Yük kapasitesi | Rulman ve yuva ölçüsüne bağlıdır | Dişli gövde kapasitesi sınırlayıcı olabilir |
Ağır yükü doğrudan gövde içerisindeki bir yuvaya aktarmak için dana gözü rulman; ayarlanabilir bir bağlantı kolu veya aktüatör ucu gerektiğinde rot başı tercih edilebilir.
Rot başları hakkında ayrıntılı bilgi için Rot Başı Nedir? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Yanlış montaj, yüksek kaliteli bir rulmanın dahi kısa sürede zarar görmesine neden olabilir.
Montaj sırasında şu kurallara dikkat edilmelidir:
Ayrıntılı montaj bilgileri için Dana Gözü Rulman Montajı Nasıl Yapılır? rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Çelik-çelik kayma yüzeyine sahip mafsallı rulmanlarda düzenli yağlama, yüksek temas basıncı altında sürtünmeyi ve aşınmayı azaltır.
Yağlama aralığı şu faktörlere göre belirlenmelidir:
Açık havada çalışan vinçlerde gres, kayma yüzeyini yağlamanın yanında nem ve kirin dışarı atılmasına da yardımcı olabilir.
Ancak aşırı gres basıncı conta ve keçelere zarar verebilir. Yağlama işlemi makine ve rulman üreticisinin bakım talimatlarına göre yapılmalıdır.
PTFE veya kompozit kayma yüzeyine sahip bakım gerektirmeyen rulmanlara üretici tarafından açıkça izin verilmedikçe gres uygulanmamalıdır.
Bağlantıda boşluk görüldüğünde yalnızca rulman değil; pim, yuva, bağlantı kulağı ve mekanizmanın genel hizası birlikte kontrol edilmelidir.
Arıza ve aşınma nedenleri hakkında ayrıntılı bilgi için Dana Gözü Rulman Arızaları ve Aşınma Belirtileri yazımızı inceleyebilirsiniz.
Aşınmış rulmanın kullanılmaya devam edilmesi; pim, bağlantı kulağı, hidrolik silindir ve bom mekanizmasında daha maliyetli hasarlara yol açabilir.
Vinç ve kaldırma sistemlerinde dana gözü rulmanlar; bom kaldırma silindirleri, destek ayakları, platform mekanizmaları, dengeleme kolları ve açısal hareket bulunan pimli bağlantılarda önemli görevler üstlenir.
Küresel kayma yüzeyleri sayesinde küçük eksen kaçıklıklarını karşılayan bu rulmanlar, hidrolik silindir millerindeki yan yükü, pimlerdeki tek taraflı aşınmayı ve bağlantı noktalarındaki kenar basıncını azaltabilir.
Doğru rulman seçimi yapılırken yalnızca vincin kaldırma kapasitesi veya rulmanın iç çapı yeterli değildir. Bağlantıya gelen gerçek yük, bom açısı, kaldıraç oranı, darbe yükleri, salınım açısı, yuva toleransı, pim yapısı, çalışma çevrimi ve dış ortam şartları birlikte değerlendirilmelidir.
Ağır, darbeli ve düzenli bakım yapılabilen bağlantılarda çelik-çelik GE…ES tipi rulmanlar avantaj sağlayabilir. Bakım erişiminin zor olduğu ve çalışma şartlarının uygun bulunduğu sistemlerde ise PTFE veya kompozit yüzeyli bakım gerektirmeyen ürünler değerlendirilebilir.
Rulman değişimi sırasında pim, yuva, bağlantı kulağı, hidrolik silindir ve mekanizma hizası mutlaka kontrol edilmelidir. Aşınmış pim veya ovalleşmiş yuva, yeni rulmanın kısa sürede yeniden boşluk yapmasına ve kaldırma sisteminde güvenlik riski oluşmasına neden olabilir.
Bom, hidrolik silindir ve yardımcı mekanizma bağlantılarındaki açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılar. Pim ve silindir mili üzerindeki düzensiz yüklerin azalmasına yardımcı olur.
Bom kaldırma silindirlerinde, destek ayağı silindirlerinde, dengeleme kollarında ve uygun tasarıma sahip pimli bağlantılarda kullanılabilir.
Ana teleskop kızaklarında genellikle özel kızak ve makaralar kullanılır. Dana gözü rulmanlar daha çok yardımcı silindir, dengeleme kolu ve mafsallı bağlantılarda kullanılabilir.
Hayır. Birçok makaslı platform özel pim ve burç sistemiyle tasarlanır. Dana gözü rulman yalnızca üretici tasarımının uygun olduğu bağlantılarda kullanılmalıdır.
Ağır, darbeli ve düzenli yağlama yapılabilen bağlantılarda GE…ES tipi çelik-çelik ürünler tercih edilebilir. Bakımın zor olduğu ve yük şartlarının uygun bulunduğu sistemlerde GE…UK tipi bakım gerektirmeyen ürünler değerlendirilebilir.
Yalnızca vincin tonajına göre seçim yapılmaz. Bom açısı, kol oranı, silindir kuvveti, yük dağılımı, darbe ve bağlantının mekanizmadaki konumu birlikte hesaplanmalıdır.
Aşırı yük, darbeli çalışma, yetersiz yağlama, aşınmış pim, yanlış yuva toleransı, kirlenme veya aşırı salınım açısı nedeniyle boşluk oluşabilir.
Aşınmış, çizilmiş, eğilmiş veya ovalleşmiş pim yükü rulmana düzgün aktaramaz. Bu durum yeni takılan rulmanın kısa sürede zarar görmesine neden olabilir.
Uygun yük, sıcaklık, hareket ve dış ortam koşullarında kullanılabilir. Ancak yüksek darbe ve ağır kirlenme bulunan uygulamalarda üretici katalog sınırları dikkatle kontrol edilmelidir.
