Hidrolik Silindirlerde Dana Gözü Rulmanlar

Hidrolik silindirler; iş makineleri, tarım ekipmanları, üretim hatları, kaldırma sistemleri ve ağır sanayi makinelerinde yüksek kuvvetli doğrusal hareket üretmek için kullanılır. Silindirin oluşturduğu bu kuvvetin makine gövdesine güvenli biçimde aktarılabilmesi için bağlantı noktalarında uygun yataklama elemanlarının kullanılması gerekir.

Dana gözü rulmanlar, diğer adıyla mafsallı rulmanlar veya spherical plain bearing, hidrolik silindirlerin bağlantı noktalarında oluşan açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılamak için kullanılan önemli makine elemanlarıdır.

Doğru seçilen bir dana gözü rulman, yükün bağlantı pimine dengeli şekilde aktarılmasını sağlar, silindir gövdesinin zorlanmasını azaltır ve bağlantı noktasının servis ömrünü uzatır. Yanlış ürün seçimi ise boşluk, ses, pim aşınması, düzensiz hareket ve bağlantı kulağında deformasyon gibi sorunlara yol açabilir.

Hidrolik Silindirlerde Dana Gözü Rulman Nedir?

Dana gözü rulman, küresel dış yüzeye sahip bir iç bilezik ile bu bileziği çevreleyen dış bilezikten oluşur. İç bileziğin küresel yapısı sayesinde rulman yalnızca dönme hareketine değil, belirli bir açı aralığında salınım ve hizalama hareketine de izin verir.

Hidrolik silindirlerde dana gözü rulmanlar genellikle şu noktalarda kullanılır:

• Silindirin gövde bağlantı kulağında
• Piston kolunun uç bağlantısında
• Hareketli kol ve bom bağlantılarında
• Pimle birleştirilen mafsallı mekanizmalarda
• Silindirin şasiye bağlandığı yataklama noktalarında

Dana gözü rulmanların temel yapısı ve çalışma prensibi hakkında daha fazla bilgi için Dana Gözü Rulman Nedir? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Hidrolik Silindirlerde Dana Gözü Rulmanın Görevi Nedir?

Hidrolik silindir teorik olarak doğrusal hareket üretse de makine üzerindeki bağlantı noktaları çoğu zaman tamamen aynı eksende kalmaz. Silindirin çalışması sırasında bağlantı açısı değişebilir, şasi esneyebilir veya üretim toleranslarından kaynaklanan küçük hizasızlıklar oluşabilir.

Dana gözü rulman bu sapmaları karşılayarak şu görevleri yerine getirir:

• Silindir ile bağlantı mekanizması arasındaki açısal hareketi karşılar.
• Küçük eksen kaçıklıklarını tolere eder.
• Pim üzerindeki yükün daha dengeli dağılmasını sağlar.
• Silindir milinin yan yük altında kalmasını azaltır.
• Bağlantı kulağı ve pim aşınmasını sınırlar.
• Darbeli yüklerin bağlantı bölgesine aktarılmasını düzenler.

Dana Gözü Rulman Kullanılmazsa Ne Olur?

Hidrolik silindir bağlantısında yalnızca düz bir burç kullanılması, bazı düşük açılı ve basit uygulamalarda yeterli olabilir. Ancak bağlantı noktalarında açısal hareket veya eksen kaçıklığı varsa düz burç kenar yüküne maruz kalabilir.

Bu durumda aşağıdaki sorunlar görülebilir:

• Pim üzerinde tek taraflı aşınma
• Burç kenarlarında ezilme
• Bağlantı kulağında ovalleşme
• Silindir milinde yan yük oluşması
• Keçe ve yataklama elemanlarının erken aşınması
• Sıkışma ve düzensiz hareket
• Bağlantı noktasından ses gelmesi

Dana gözü rulman, küresel hareket kabiliyeti sayesinde bu tür hizasızlıkların bağlantı parçalarına zarar vermesini azaltır.

Hidrolik Silindirlerde Hangi Dana Gözü Rulman Serileri Kullanılır?

Hidrolik silindirlerde kullanılacak seri; yük, bağlantı ölçüsü, çalışma ortamı, yağlama imkânı ve ihtiyaç duyulan salınım açısına göre belirlenmelidir.

GE Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GE serisi, en yaygın kullanılan standart ölçülü dana gözü rulman gruplarından biridir. Kompakt yapısı ve geniş ölçü seçenekleri sayesinde birçok hidrolik silindir bağlantısında kullanılabilir.

GE serisi ürünler farklı kayma yüzeyleriyle üretilebilir:

• Çelik-çelik
• Çelik-bronz
• PTFE kaplamalı bakım gerektirmeyen yapı
• Üreticiye özgü kompozit kayma yüzeyleri

Serinin özelliklerini daha ayrıntılı incelemek için GE Serisi Dana Gözü Rulmanlar yazımızı okuyabilirsiniz.

GEG Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GEG serisi, GE serisine göre daha geniş iç bilezik veya farklı eksenel ölçülere sahip olabilir. Bağlantı bölgesinde daha geniş temas yüzeyine ihtiyaç duyulan ağır hizmet uygulamalarında tercih edilebilir.

Hidrolik silindir kulağı ile bağlantı elemanı arasındaki genişliğin GEG serisine uygun olması gerekir. Aynı iç çapa sahip GE ve GEG rulmanların dış çapları ve genişlikleri farklı olabileceğinden doğrudan birbirlerinin yerine kullanılmamalıdır.

Detaylı bilgi için GEG Serisi Dana Gözü Rulmanlar içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

GEEW Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GEEW serisi, iki taraftan uzatılmış iç bilezik yapısıyla pim bağlantısında ilave mesafe veya yataklama yüzeyi sağlayabilir. Bazı hidrolik silindir ve ağır makine bağlantılarında ara burç ihtiyacını azaltmak amacıyla kullanılabilir.

GEEW serisi seçiminde iç bilezik çıkıntısı, silindir kulağı genişliği ve pim bağlantısının geometrisi birlikte kontrol edilmelidir.

Seri hakkında daha fazla bilgi için GEEW Serisi Dana Gözü Rulmanlar rehberimize göz atabilirsiniz.

GEH Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GEH serisi, yüksek yük kapasitesinin gerekli olduğu ağır hizmet uygulamalarına yönelik daha güçlü kesitli mafsallı rulman seçenekleri arasında yer alır.

Büyük hidrolik silindirler, iş makineleri ve darbeli yüklerin bulunduğu sistemlerde değerlendirilebilir. Ancak dış çap ve gövde ölçüleri daha büyük olabileceği için bağlantı yuvasının uygunluğu mutlaka kontrol edilmelidir.

GE…ES ve GE…UK Serileri Hidrolik Silindirlerde Nasıl Seçilir?

Hidrolik silindirlerde yaygın olarak karşılaşılan iki temel yapı, bakım gerektiren çelik-çelik yüzeyli ürünler ile bakım gerektirmeyen PTFE veya kompozit yüzeyli ürünlerdir.

GE…ES Tipi Dana Gözü Rulmanlar

GE…ES tipi ürünler çoğunlukla çelik-çelik kayma yüzeyine sahip, yağlama gerektiren mafsallı rulmanlardır. Ağır ve darbeli yüklerde yüksek dayanım sağlayabilirler.

Avantajları:

• Yüksek statik yük kapasitesi
• Darbeli yüklerde dayanıklı yapı
• Düzenli yağlama ile uzun servis ömrü
• Ağır iş makinelerine uygunluk

Dezavantajları:

• Periyodik yağlama gerektirir.
• Gres kanalı veya yağlama deliği gerekebilir.
• Bakım yapılmazsa hızlı aşınma görülebilir.
• Kirli gres, yüzey aşınmasını hızlandırabilir.

GE…UK Tipi Dana Gözü Rulmanlar

GE…UK tipi ürünler genellikle bakım gerektirmeyen, PTFE veya kompozit kayma yüzeyine sahip dana gözü rulmanlar olarak değerlendirilir. İlave gresleme gerektirmeden çalışabilirler.

Avantajları:

• Düzenli yağlama gerektirmez.
• Bakım erişiminin zor olduğu noktalara uygundur.
• Düşük sürtünmeyle çalışır.
• Temiz ve hassas hareket sağlar.
• Gresin ürünü kirletmesinin istenmediği makinelerde kullanılabilir.

Bu iki seri arasındaki ayrıntılı farklar için GE…ES ve GE…UK Serileri Arasındaki Farklar yazımızı inceleyebilirsiniz.

Hidrolik Silindir İçin Dana Gözü Rulman Nasıl Seçilir?

Doğru ürün seçimi yalnızca rulmanın iç çapına göre yapılmamalıdır. Hidrolik silindirin ürettiği kuvvet, yük yönü, çalışma sıklığı ve bağlantı geometrisi birlikte değerlendirilmelidir.

1. Silindirin Oluşturduğu Maksimum Kuvvet Belirlenmelidir

Silindirin üreteceği maksimum itme ve çekme kuvveti hesaplanmalıdır. Rulmanın izin verilen yük değerleri, silindirin oluşturduğu çalışma kuvvetinin üzerinde olmalıdır.

Seçim sırasında özellikle şu koşullar dikkate alınmalıdır:

• Maksimum sistem basıncı
• Piston çapı
• Mil çapı
• İtme ve çekme yönündeki kuvvet farkı
• Darbe yükleri
• Makinenin ani duruş ve kalkışları

Hesaplanan çalışma yükünün üzerine, uygulamanın risk seviyesine uygun bir güvenlik payı eklenmelidir.

2. Statik ve Dinamik Yük Kapasiteleri Kontrol Edilmelidir

Dana gözü rulman kataloglarında statik ve dinamik yük değerleri ayrı ayrı verilebilir.

• Statik yük kapasitesi: Rulmanın düşük hareketli veya sabit durumda taşıyabileceği yükle ilgilidir.
• Dinamik yük kapasitesi: Salınım veya hareket sırasında izin verilen çalışma yükünün değerlendirilmesinde kullanılır.

Sürekli hareket eden hidrolik sistemlerde yalnızca statik yük değerine bakmak doğru değildir. Hareket açısı, hareket sıklığı ve kayma hızı da dikkate alınmalıdır.

3. İç Çap Pim Ölçüsüne Uygun Olmalıdır

Rulmanın iç çapı, bağlantı piminin nominal çapına uygun seçilmelidir. Çok büyük boşluk bağlantıda vuruntu oluşturabilir; çok sıkı geçme ise iç bileziğin hareketini ve montajı olumsuz etkileyebilir.

Pim seçiminde şu özellikler kontrol edilmelidir:

• Pim çapı
• Pim yüzey sertliği
• Yüzey pürüzlülüğü
• Pim ile iç bilezik arasındaki geçme
• Pim sabitleme yöntemi

4. Dış Çap ve Rulman Genişliği Yuvaya Uygun Olmalıdır

Silindir kulağı veya bağlantı gövdesindeki yuva ölçüsü, rulmanın dış çapı ve genişliğiyle uyumlu olmalıdır.

Aynı iç çapa sahip GE, GEG, GEH veya GEEW serilerinin dış ölçüleri birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle yalnızca iç çap bilgisine göre seri değişikliği yapılmamalıdır.

5. Salınım Açısı Kontrol Edilmelidir

Hidrolik silindirin çalışma sırasında yaptığı açısal hareket, rulmanın izin verilen salınım açısının içinde kalmalıdır.

Yetersiz salınım açısı şu problemlere neden olabilir:

• İç bileziğin dış bileziğe dayanması
• Kenar yükü oluşması
• Rulman yüzeyinin ezilmesi
• Silindir milinin yan yük altında kalması
• Bağlantı kulağında deformasyon

6. Yağlama İmkânı Değerlendirilmelidir

Bakım ekibinin rulmana düzenli olarak erişebildiği ağır hizmet sistemlerinde greslenebilir çelik-çelik ürünler tercih edilebilir.

Bakım erişiminin zor olduğu, temiz çalışmanın önemli olduğu veya gresleme yapılmasının mümkün olmadığı sistemlerde bakım gerektirmeyen PTFE kaplamalı ürünler daha uygun olabilir.

7. Çalışma Ortamı Dikkate Alınmalıdır

Hidrolik silindir dış ortamda, çamurlu, tozlu, nemli veya kimyasal maddelerin bulunduğu bir bölgede çalışabilir.

Seçim sırasında şu ortam koşulları değerlendirilmelidir:

• Su ve nem
• Toz ve kum
• Çamur
• Metal talaşı
• Kimyasal maddeler
• Yüksek veya düşük sıcaklık
• Korozyon riski

Zorlu ortamlarda keçeli ürünler, paslanmaz malzemeler, korozyon korumalı yüzeyler veya uygun muhafaza sistemleri tercih edilebilir.

Dana Gözü Rulman mı, Rot Başı mı Kullanılmalıdır?

Dana gözü rulman ile rot başı aynı mafsallı çalışma prensibine sahip olsa da gövde yapıları farklıdır.

Özellik	Dana gözü rulman	Rot başı
Gövde yapısı	Bağımsız halka biçimindedir	Erkek veya dişi dişli bağlantı gövdesine sahiptir
Montaj şekli	Silindir kulağına veya özel yuvaya preslenir	Piston koluna veya bağlantı çubuğuna vidalanır
Yaygın kullanım noktası	Silindir gövde kulağı ve pimli bağlantılar	Piston kolu ucu ve ayarlanabilir bağlantılar
Ayar imkânı	Sınırlıdır	Dişli bağlantı sayesinde ayarlanabilir
Yüksek yük uygulamaları	Uygun seriyle oldukça elverişlidir	Gövde ve diş kapasitesiyle sınırlı olabilir

Silindirin bağlantı kulağında yuva içerisine takılan bir mafsal gerekiyorsa dana gözü rulman; piston koluna vidalanacak ayarlanabilir bağlantı gerekiyorsa rot başı tercih edilebilir.

Piston kolu uç bağlantıları hakkında daha fazla bilgi için Hidrolik Silindirlerde Rot Başı Seçimi yazımızı inceleyebilirsiniz.

Hidrolik Silindir Dana Gözü Rulmanlarında Montaj

Doğru seçilmiş bir rulman, hatalı montaj nedeniyle kısa sürede zarar görebilir. Montaj kuvveti yanlış bileziğe uygulanırsa kayma yüzeyi veya rulman geometrisi bozulabilir.

Montaj sırasında şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Yuva ölçüsü ve geçme toleransı kontrol edilmelidir.
• Montaj kuvveti dış bilezik üzerinden uygulanmalıdır.
• Rulmana doğrudan çekiçle vurulmamalıdır.
• İç bilezik üzerinden dış bileziğe montaj yükü aktarılmamalıdır.
• Rulman eğik şekilde yuvaya sokulmamalıdır.
• Yağlama deliği varsa gövdedeki kanal ile hizalanmalıdır.
• Rulmanın salınım hareketi montajdan sonra kontrol edilmelidir.
• Kaynak işleminin oluşturduğu ısı rulmana ulaşmamalıdır.

Ayrıntılı montaj bilgileri için Dana Gözü Rulman Montajı Nasıl Yapılır? rehberimizi okuyabilirsiniz.

Dana Gözü Rulmanlarda Yağlama

Çelik-çelik kayma yüzeyine sahip bakım gerektiren rulmanlarda düzenli yağlama, yüzeyler arasındaki sürtünmeyi ve aşınmayı azaltır.

Yağlama aralığı şu koşullara göre belirlenmelidir:

• Çalışma yükü
• Hareket sıklığı
• Salınım açısı
• Çalışma sıcaklığı
• Toz ve su miktarı
• Kullanılan gresin özelliği

PTFE kaplamalı bakım gerektirmeyen rulmanlara üretici tarafından özellikle izin verilmedikçe gres uygulanmamalıdır. Uygunsuz yağlayıcı, kayma yüzeyinin çalışma karakterini bozabilir veya kir tutmasına neden olabilir.

Hidrolik Silindir Dana Gözü Rulmanı Neden Boşluk Yapar?

Hidrolik silindir bağlantısında boşluk oluşmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Rulmanın yük kapasitesinin yetersiz olması
• Darbe ve şok yükleri
• Yetersiz veya yanlış yağlama
• Pim yüzeyinin aşınması
• Yanlış yuva toleransı
• Rulmanın yuva içerisinde dönmesi
• Aşırı çalışma açısı
• Kir ve su girişi
• Silindir bağlantısındaki eksen hatası
• Kayma yüzeyinin servis ömrünü tamamlaması

Boşluk yalnızca rulmandan kaynaklanmayabilir. Pim, bağlantı kulağı ve rulman yuvası da ölçülmelidir.

Aşınma belirtileri hakkında ayrıntılı bilgi için Dana Gözü Rulman Arızaları ve Aşınma Belirtileri yazımızı inceleyebilirsiniz.

Dana Gözü Rulmanın Değişmesi Gerektiğini Gösteren Belirtiler

Aşağıdaki belirtiler görüldüğünde hidrolik silindirin bağlantı rulmanı kontrol edilmelidir:

• Bağlantı noktasından tıkırtı gelmesi
• Pim ile rulman arasında hissedilir boşluk
• Silindirin hareket başlangıcında vuruntu
• İç bileziğin sert veya takılarak hareket etmesi
• Paslanma ve yüzey bozulması
• Rulmanın yuva içerisinde dönmesi
• Bağlantı kulağında ovalleşme
• Gres içinde metal parçacıkları görülmesi
• PTFE yüzeyin parçalanması veya dışarı taşması

Aşınmış rulmanın uzun süre kullanılması yalnızca rulmana değil, çok daha maliyetli olan pim, silindir kulağı ve piston kolu parçalarına da zarar verebilir.

Hidrolik Silindirlerde Sık Yapılan Rulman Seçim Hataları

• Yalnızca iç çapa göre rulman seçmek
• GE ve GEG serilerini aynı kabul etmek
• Statik yük değerini dinamik çalışma için yeterli görmek
• Silindirin çekme ve itme kuvvetlerini ayrı değerlendirmemek
• Darbe yüklerine güvenlik payı bırakmamak
• Salınım açısını kontrol etmemek
• Yağlama imkânı olmayan yere greslenebilir ürün takmak
• PTFE kaplamalı ürünü gereksiz yere yağlamak
• Pim ve yuva aşınmasını kontrol etmeden yalnızca rulmanı değiştirmek
• Uygun olmayan presleme yöntemi kullanmak

Hidrolik Silindir Dana Gözü Rulman Seçim Kontrol Listesi

Sipariş öncesinde aşağıdaki bilgilerin belirlenmesi doğru ürün seçimini kolaylaştırır:

• Rulman iç çapı
• Rulman dış çapı
• İç ve dış bilezik genişliği
• Silindir bağlantı piminin çapı
• Silindirin maksimum itme kuvveti
• Silindirin maksimum çekme kuvveti
• Çalışma sıklığı
• Maksimum salınım açısı
• Yağlama yapılıp yapılamayacağı
• Çalışma ortamı
• Sıcaklık aralığı
• Darbe ve titreşim durumu
• Mevcut ürünün seri kodu

Sonuç

Hidrolik silindirlerde dana gözü rulmanlar, bağlantı noktalarındaki açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılayarak silindirin güvenli biçimde çalışmasını sağlar. Doğru seçilmiş bir mafsallı rulman; pim aşınmasını, bağlantı kulağı deformasyonunu ve piston kolunda oluşabilecek yan yükleri azaltır.

Ürün seçiminde yalnızca iç çap değil; silindirin oluşturduğu kuvvet, statik ve dinamik yük kapasitesi, rulman genişliği, salınım açısı, kayma yüzeyi, yağlama imkânı ve çalışma ortamı birlikte değerlendirilmelidir.

Ağır ve darbeli yüklerde düzenli yağlanabilen çelik-çelik ürünler avantaj sağlayabilirken, bakım erişiminin zor olduğu sistemlerde PTFE kaplamalı bakım gerektirmeyen rulmanlar daha uygun olabilir. GE, GEG, GEEW ve GEH gibi seriler arasındaki ölçü ve kapasite farkları teknik katalog üzerinden karşılaştırılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Hidrolik silindirlerde dana gözü rulman ne işe yarar?

Silindir bağlantısındaki açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılar. Yükün pim ve bağlantı kulağına daha dengeli aktarılmasına yardımcı olur.

Hidrolik silindir için hangi dana gözü rulman kullanılır?

Uygulamaya göre GE, GEG, GEEW veya ağır hizmet tipi GEH serileri kullanılabilir. Doğru seri; yük, ölçü, salınım açısı ve bağlantı geometrisine göre seçilmelidir.

GE…ES mi, GE…UK mi tercih edilmelidir?

Ağır ve darbeli yüklerin bulunduğu, düzenli yağlama yapılabilen sistemlerde GE…ES tipi çelik-çelik ürünler tercih edilebilir. Bakımın zor olduğu sistemlerde GE…UK tipi bakım gerektirmeyen ürünler avantaj sağlayabilir.

Hidrolik silindir dana gözü rulmanı neden boşluk yapar?

Aşırı yük, darbe, yetersiz yağlama, kirlenme, yanlış montaj, aşınmış pim veya uygun olmayan yuva toleransı nedeniyle boşluk oluşabilir.

Dana gözü rulman ile rot başı arasındaki fark nedir?

Dana gözü rulman bağımsız halka biçimindedir ve genellikle silindir kulağındaki yuvaya takılır. Rot başı ise erkek veya dişi dişli bir bağlantı gövdesine sahiptir ve çoğunlukla piston koluna vidalanır.

PTFE kaplamalı dana gözü rulman greslenir mi?

Genellikle ilave gresleme gerektirmez. Üreticinin teknik talimatında özellikle belirtilmedikçe PTFE kaplamalı bakım gerektirmeyen ürünlere gres uygulanmamalıdır.

Rulman değiştirilirken pim de kontrol edilmeli midir?

Evet. Aşınmış, çizilmiş veya ovalleşmiş bir pim yeni rulmanın kısa sürede boşluk yapmasına neden olabilir. Pim, rulman yuvası ve bağlantı kulağı birlikte kontrol edilmelidir.

Dana gözü rulman seçimi yalnızca iç çapa göre yapılabilir mi?

Hayır. İç çapın yanı sıra dış çap, genişlik, yük kapasitesi, salınım açısı, kayma yüzeyi, yağlama ihtiyacı ve ortam koşulları da kontrol edilmelidir.