Bir rulmanın güvenilir şekilde çalışabilmesi yalnızca doğru rulman seçimine bağlı değildir. Rulmanın monte edileceği mil ve yuva ölçülerinin de uygun toleranslarda üretilmiş olması gerekir.
Mil ve yuva geçmeleri, rulmanın mile veya gövdeye hangi sıkılıkta oturacağını belirleyen ölçü sistemidir. Doğru geçme seçimi sayesinde rulman yük altında güvenle çalışırken, yanlış geçme ise titreşim, ısınma, gevşeme veya erken rulman arızalarına neden olabilir.
Geçme toleranslarının nasıl seçildiğini öğrenmek için Rulman Geçme Toleransları Nasıl Seçilir? başlıklı rehberimizi de inceleyebilirsiniz.
Geçme; mil ile rulmanın iç bileziği veya gövde ile dış bileziği arasındaki mekanik uyumu ifade eder.
Bu uyum;
Seçilecek geçme tipi;
göre belirlenir.
Her rulman aynı çalışma şartlarında kullanılmaz.
Örneğin;
farklı geçme toleranslarına ihtiyaç duyabilir.
Geçme hesabı yapılmasının temel amacı;
Mil ve yuva toleransları genel olarak ISO 286 tolerans sistemine göre belirlenir.
Bu standart;
tanımlar.
Rulmanın kendi üretim toleransları ise büyük ölçüde ISO 492 standardına göre belirlenmektedir.
Rulman toleransları hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için:
Teknik resimlerde ve kataloglarda sıkça görülen;
gibi ifadeler geçme toleranslarını belirtir.
Buradaki harf;
tolerans bölgesini,
rakam ise
tolerans kalitesini ifade eder.
Örneğin;
H7
Yuva toleransıdır.
h6
Mil toleransıdır.
Bu iki tolerans birlikte kullanılarak uygun geçme elde edilir.
ISO sisteminde önemli bir kural vardır.
Büyük harfler
Yuva toleranslarını ifade eder.
Örneğin:
Küçük harfler
Mil toleranslarını ifade eder.
Örneğin:
Bu ayrım teknik çizimlerde standart olarak kullanılmaktadır.
Endüstride en sık karşılaşılan kombinasyonlar şunlardır.
| Geçme | Kullanım |
|---|---|
| H7/h6 | Hassas kayar geçme |
| H7/g6 | Gevşek geçme |
| H7/k6 | Hafif sıkı geçme |
| H7/m6 | Sıkı geçme |
| H7/n6 | Daha sıkı geçme |
| H7/p6 | Ağır sıkı geçme |
Bu değerler uygulamaya göre değişebilir.
Üretici katalogları esas alınmalıdır.
Geçme hesabı yapılırken üç temel bilgi gerekir.
Bu değerler ISO tolerans tablolarından alınır.
Ardından;
En büyük mil çapı
ile
En küçük yuva çapı
karşılaştırılır.
Sonuç;
olarak değerlendirilir.
Nominal çap:
50 mm
Yuva:
H7
Mil:
k6
olsun.
ISO tolerans tablosuna göre;
Yuva yaklaşık
50.000 - 50.025 mm
arasında olabilir.
Mil ise
50.002 - 50.018 mm
arasında üretilebilir.
Bu durumda rulman yerine göre
hafif sıkı geçme
elde edilir.
Gerçek değerler ISO tablolarına göre değişiklik gösterebilir ve üretici katalogları esas alınmalıdır.
Hesaplama yapılırken yalnızca tolerans tablosuna bakmak yeterli değildir.
Aşağıdaki faktörler de değerlendirilmelidir.
Sıkı geçme uygulandığında rulmanın iç boşluğu azalabilir.
Bu nedenle birçok elektrik motorunda
C3 boşluklu rulmanlar
tercih edilir.
Detaylı bilgi için:
ve
👉 Bilyalı Rulmanlarda Boşluk Sınıfları
başlıklı bloglarımızı inceleyebilirsiniz.
Genellikle aşağıdaki uygulamalarda sıkı geçme tercih edilir.
Bu uygulamalarda bilezik dönmesinin önlenmesi büyük önem taşır.
Bakım kolaylığı gereken sistemlerde gevşek geçme kullanılabilir.
Örneğin;
Ancak yük altında dönen bileziklerde gevşek geçme önerilmez.
Mil ve yuva geçmelerinin nasıl hesaplandığını daha iyi anlamak için basit bir örnek inceleyelim.
Örnek:
ISO 286 tolerans sistemine göre H7 yuva toleransı temel ölçünün üzerinde belirli bir tolerans aralığına sahiptir. k6 mil toleransı ise temel ölçünün biraz üzerinde konumlanır.
Bu kombinasyon sonucunda hafif sıkı geçme elde edilir. Hafif sıkı geçmeler, özellikle elektrik motorları ve redüktörlerde rulmanın mil üzerinde dönmesini önlemek amacıyla tercih edilir.
Not: Tolerans değerleri nominal çapa göre değişiklik gösterir. Kesin ölçüler için üretici katalogları veya ISO 286 tolerans tabloları esas alınmalıdır.
Elektrik motorlarında en önemli amaçlardan biri, rulmanın mil üzerinde dönmesini engellerken gereksiz iç boşluk kaybı oluşturmamaktır.
Bu nedenle birçok standart elektrik motorunda;
tercih edilir.
Özellikle yüksek devirli motorlarda yanlış geçme seçimi;
Elektrik motorlarında görülen rulman arızaları hakkında daha fazla bilgi için:
👉 Elektrik Motoru Rulmanı Neden Bozulur?
Redüktörlerde yükler genellikle daha yüksek olduğu için geçme toleransları da buna göre belirlenir.
Ağır yük altında çalışan redüktörlerde;
tercih edilerek bileziklerin dönmesi önlenir.
Yanlış geçme seçimi dişli sisteminde hizalama problemlerine ve erken rulman arızalarına yol açabilir.
Takım tezgâhları yüksek hassasiyet gerektiren makinelerdir.
Bu nedenle;
ön plandadır.
Bu tür uygulamalarda yalnızca geçme değil, rulmanın hassasiyet sınıfı da dikkatle seçilmelidir.
Detaylı bilgi için:
👉 Bilyalı Rulmanlarda Hassasiyet Sınıfları
Mil ve yuva geçmelerinde yapılan küçük hatalar bile büyük arızalara neden olabilir.
En sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
Her uygulamada aynı geçme kullanılmaz.
Elektrik motoru ile CNC iş milinin ihtiyaç duyduğu toleranslar farklıdır.
Mil aşınmışsa doğru tolerans seçilmiş olsa bile istenilen geçme elde edilemez.
Yuva toleransının bozulmuş olması dış bileziğin dönmesine neden olabilir.
Gereğinden fazla sıkı geçme;
neden olabilir.
Yük altında dönen bileziklerde gevşek geçme uygulanması, bileziğin mil veya gövde üzerinde dönmesine ve yüzeylerin aşınmasına yol açabilir.
Doğru geçme toleransı;
Yanlış geçme ise bu avantajların tam tersine neden olabilir.
Rulman ömrünü uzatmaya yönelik öneriler için:
👉 Rulman Ömrünü Uzatmanın 10 Etkili Yolu
Geçme hesabı yapılırken yalnızca mil ve yuva ölçülerine bakılmaz.
Aşağıdaki özellikler birlikte değerlendirilmelidir:
Bu parametrelerin birlikte değerlendirilmesi, doğru montajın temelini oluşturur.
Rulmanın mile ve gövdeye uygun sıkılıkta monte edilmesini sağlayarak güvenli ve uzun ömürlü çalışma elde etmek için hesaplanır.
H7, ISO 286 standardında kullanılan bir yuva tolerans sınıfıdır ve en yaygın kullanılan tolerans bölgelerinden biridir.
h6, mil için kullanılan tolerans sınıflarından biridir. H7 ile birlikte birçok standart uygulamada tercih edilir.
Önerilmez. Yanlış geçme seçimi rulmanın erken arızalanmasına, titreşim ve sıcaklık problemlerine neden olabilir.
Hayır. Rulman tipi, çalışma şartları, yük, hız ve sıcaklığa göre uygun geçme toleransları değişebilir.
Mil ve yuva geçmeleri, rulman montajının en kritik aşamalarından biridir. ISO 286 standardına uygun tolerans seçimi, doğru mil ve yuva ölçüleri ile birlikte değerlendirildiğinde rulmanın güvenilir çalışmasını, titreşimin azalmasını ve servis ömrünün uzamasını sağlar. Özellikle elektrik motorları, redüktörler, takım tezgâhları ve ağır sanayi uygulamalarında doğru geçme hesabı yapılması hem bakım maliyetlerini düşürür hem de plansız duruş riskini azaltır.
