İş Makinelerinde Dana Gözü Rulman Kullanımı

İş makineleri; yüksek yük, yoğun titreşim, çamur, toz, su ve darbeli çalışma koşulları altında görev yapan ağır hizmet ekipmanlarıdır. Ekskavatör, loder, dozer, greyder, vinç, forklift ve kazıcı-yükleyici gibi makinelerde hareketli parçaların güvenli şekilde bağlanabilmesi için yalnızca yüksek dayanımlı pim ve burçlar değil, uygun mafsallı yataklama elemanları da kullanılmalıdır.

Dana gözü rulmanlar, diğer adıyla mafsallı rulmanlar veya spherical plain bearing, iş makinelerindeki bağlantı noktalarında oluşan açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılamak için kullanılan önemli makine elemanlarıdır.

Özellikle hidrolik silindir bağlantıları, bom mekanizmaları, direksiyon sistemleri ve salınımlı bağlantılarda kullanılan dana gözü rulmanlar; yükün daha dengeli aktarılmasına, pim aşınmasının azalmasına ve bağlantı noktalarının daha uzun süre hassasiyetini korumasına yardımcı olur.

Dana Gözü Rulman Nedir?

Dana gözü rulman, küresel dış yüzeye sahip bir iç bilezik ile bu bileziği çevreleyen dış bilezikten oluşur. İç bileziğin dış yüzeyinin küresel olması, rulmanın belirli bir açı içinde salınım yapmasına ve eksen kaçıklıklarını karşılamasına imkân verir.

Standart bir rulmandan farklı olarak dana gözü rulmanlar yüksek devirli dönme hareketleri için değil; düşük hızlı salınım, açısal hareket ve ağır yük aktarımı için tasarlanır.

Ürünün temel yapısı ve çalışma prensibi hakkında ayrıntılı bilgi için Dana Gözü Rulman Nedir? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

İş Makinelerinde Dana Gözü Rulman Neden Kullanılır?

İş makinelerinde bağlantı noktaları teorik olarak aynı eksende tasarlansa bile çalışma sırasında gövde esnemesi, darbe, üretim toleransı ve bağlantı geometrisindeki değişimler nedeniyle küçük hizasızlıklar oluşabilir.

Dana gözü rulmanlar bu hareketleri karşılayarak şu avantajları sağlar:

• Açısal hareketlere izin verir.
• Küçük eksen kaçıklıklarını tolere eder.
• Pim üzerindeki yükü daha dengeli dağıtır.
• Bağlantı kulağındaki kenar yükünü azaltır.
• Hidrolik silindir milinin yan yük altında kalmasını sınırlar.
• Darbeli ve değişken yüklerin bağlantı sistemine aktarılmasını düzenler.
• Bağlantı noktasında sıkışma riskini azaltır.

İş Makinelerinde Dana Gözü Rulman Nerelerde Kullanılır?

Dana gözü rulmanlar, iş makinesinin hareket eden ve açı değiştiren pek çok bağlantı noktasında kullanılabilir.

Hidrolik Silindir Bağlantıları

İş makinelerinde en yaygın kullanım alanlarından biri hidrolik silindirlerin gövde ve piston kolu bağlantılarıdır.

Dana gözü rulman şu noktalarda görev yapabilir:

• Silindir gövde kulağı
• Piston kolu uç bağlantısı
• Bom kaldırma silindiri
• Kova silindiri
• Direksiyon silindiri
• Dengeleme ve destek silindirleri

Bu kullanım alanı hakkında daha kapsamlı bilgi için Hidrolik Silindirlerde Dana Gözü Rulmanlar yazımızı okuyabilirsiniz.

Bom ve Kol Bağlantıları

Ekskavatör, loder ve kazıcı-yükleyicilerde bom ve kol mekanizmaları yüksek yük altında salınımlı hareket yapar. Bu bağlantı noktalarında oluşan küçük açısal değişimler mafsallı rulmanlarla karşılanabilir.

Uygun bir dana gözü rulman kullanılması;

• bom kulağındaki aşınmayı azaltabilir,
• pimin tek taraflı yüklenmesini önleyebilir,
• bağlantı hareketini daha düzenli hale getirebilir,
• rulman ve pim ömrünü uzatabilir.

Kova ve Ataşman Bağlantıları

Kova, kırıcı, çatal, kepçe ve diğer ataşmanların bağlantı noktaları darbeli yüklerin yoğun olduğu bölgelerdir. Bu alanlarda kullanılacak mafsallı rulmanın darbe ve şok yüklerine uygun olması gerekir.

Ancak bütün kova bağlantılarında dana gözü rulman kullanılmaz. Birçok ağır iş makinesinde özel sertleştirilmiş pim ve burç sistemleri tercih edilir. Dana gözü rulman kullanımı, makinenin bağlantı tasarımına ve üretici teknik şartlarına göre değerlendirilmelidir.

Direksiyon Sistemleri

Belden kırmalı loderler, greyderler ve bazı ağır iş makinelerinde direksiyon silindirleri sürekli açısal hareket altında çalışır.

Direksiyon bağlantılarında kullanılan dana gözü rulmanlar;

• silindir ile şasi arasındaki açı değişimini karşılar,
• direksiyon hareketinin daha akıcı olmasını sağlar,
• yan yüklerin piston koluna aktarılmasını azaltır.

Dengeleme ve Salınım Mekanizmaları

Bazı iş makinelerinde aks, şasi veya ataşman bağlantıları arazi koşullarına göre salınım yapar. Dana gözü rulmanlar bu tür düşük hızlı fakat yüksek yüklü hareketlerde kullanılabilir.

Hangi İş Makinelerinde Dana Gözü Rulman Kullanılır?

Dana gözü rulmanların kullanılabileceği başlıca iş makineleri şunlardır:

• Ekskavatörler
• Mini ekskavatörler
• Lastikli ve paletli yükleyiciler
• Kazıcı-yükleyiciler
• Dozerler
• Greyderler
• Mobil vinçler
• Personel yükseltici platformlar
• Forkliftler
• Telehandler makineleri
• Beton pompaları
• Maden ve taş ocağı ekipmanları
• Tarım ve ormancılık makineleri

Kullanılan rulman tipi ve ölçüsü, makinenin yüküne ve bağlantı tasarımına göre değişir.

İş Makinelerinde Hangi Dana Gözü Rulman Serileri Kullanılır?

İş makineleri için seri seçimi yapılırken yük kapasitesi, rulman kesiti, bağlantı alanı ve bakım şartları birlikte değerlendirilmelidir.

GE Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GE serisi, en yaygın mafsallı rulman serilerinden biridir. Kompakt ölçüleri ve geniş çap seçenekleri sayesinde hidrolik silindir ve bağlantı mekanizmalarında kullanılabilir.

GE serisi farklı kayma yüzeyi seçeneklerine sahip olabilir:

• Çelik-çelik
• Çelik-bronz
• PTFE kaplamalı
• Kompozit kayma yüzeyli

Serinin özellikleri hakkında daha fazla bilgi için GE Serisi Dana Gözü Rulmanlar yazımızı inceleyebilirsiniz.

GEG Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GEG serisi, daha geniş iç bilezik veya farklı gövde ölçülerine sahip olabilir. Geniş temas yüzeyinin gerekli olduğu ağır hizmet bağlantılarında değerlendirilebilir.

Aynı iç çap değerine sahip GE ve GEG rulmanların genişlik ve dış çapları farklı olabileceğinden, birbirlerinin yerine doğrudan kullanılmamalıdır.

Detaylı bilgi için GEG Serisi Dana Gözü Rulmanlar içeriğimize göz atabilirsiniz.

GEEW Serisi Dana Gözü Rulmanlar

GEEW serisi, iki taraftan uzatılmış iç bilezik yapısıyla bazı pim bağlantılarında ek yataklama yüzeyi sağlayabilir.

Bu yapı;

• pim bağlantısında uygun mesafe oluşturabilir,
• ara burç ihtiyacını azaltabilir,
• yükün daha geniş yüzeye aktarılmasına yardımcı olabilir.

Seri hakkında ayrıntılı bilgi için GEEW Serisi Dana Gözü Rulmanlar rehberimizi inceleyebilirsiniz.

GEH Serisi Ağır Hizmet Dana Gözü Rulmanlar

GEH serisi, daha güçlü kesit yapısına sahip ağır hizmet tipi mafsallı rulmanlar arasında yer alır. Yüksek statik yük ve darbe etkisinin bulunduğu iş makinesi uygulamalarında değerlendirilebilir.

Ancak GEH serisinin dış çap ve genişlik ölçüleri daha büyük olabileceği için bağlantı yuvasının uygunluğu teknik çizim üzerinden kontrol edilmelidir.

GE…ES ve GE…UK Serileri İş Makinelerinde Nasıl Seçilir?

GE…ES Çelik-Çelik Dana Gözü Rulmanlar

GE…ES tipi rulmanlar çoğunlukla bakım gerektiren çelik-çelik kayma yüzeyine sahiptir. Ağır ve darbeli yüklerin bulunduğu iş makinesi uygulamalarında yaygın olarak tercih edilebilir.

Başlıca avantajları:

• Yüksek statik yük kapasitesi
• Şok ve darbeli yüklere uygun yapı
• Düzenli yağlama ile uzun servis ömrü
• Ağır hizmet koşullarına dayanıklılık

Bu ürünlerin düzenli olarak uygun gresle yağlanması gerekir. Yağlama yapılmadığında metal yüzeyler doğrudan temas ederek hızlı aşınabilir.

GE…UK Bakım Gerektirmeyen Rulmanlar

GE…UK tipi rulmanlar genellikle PTFE veya kompozit kayma yüzeyine sahip bakım gerektirmeyen ürünlerdir.

Başlıca avantajları:

• Periyodik gresleme gerektirmez.
• Bakım erişiminin zor olduğu noktalarda kullanılabilir.
• Düşük sürtünmeyle çalışır.
• Gres kullanımının istenmediği uygulamalara uygundur.

Bununla birlikte çok ağır darbeli yüklerde ve yoğun kirlenmenin bulunduğu bazı uygulamalarda çelik-çelik ürünler daha uygun olabilir. Seçim, üretici katalog değerleri ve çalışma koşullarına göre yapılmalıdır.

Bu iki ürün grubu arasındaki ayrıntılı farkları GE…ES ve GE…UK Serileri Arasındaki Farklar yazımızda bulabilirsiniz.

İş Makineleri İçin Dana Gözü Rulman Nasıl Seçilir?

1. Maksimum Çalışma Yükü Belirlenmelidir

Rulmanın maruz kalacağı maksimum radyal ve eksenel yük belirlenmelidir. İş makinelerinde yalnızca normal çalışma yükü değil, ani darbe ve şok yükleri de hesaba katılmalıdır.

Yük değerlendirmesinde şu faktörler dikkate alınmalıdır:

• Makinenin çalışma ağırlığı
• Hidrolik silindirin oluşturduğu kuvvet
• Kaldırılan veya taşınan yük
• Bağlantı mekanizmasının kaldıraç oranı
• Ani duruş ve yön değişimleri
• Darbe ve titreşimler

Ağır hizmet uygulamalarında uygun bir güvenlik katsayısı kullanılmalıdır.

2. Statik ve Dinamik Yük Değerleri Ayrı Değerlendirilmelidir

İş makinesi bağlantılarında hareket çoğunlukla düşük hızlıdır; ancak yük oldukça yüksek olabilir. Bu nedenle statik yük kapasitesi önemlidir.

Rulman sürekli salınım yapıyorsa dinamik yük kapasitesi, kayma hızı ve hareket sıklığı da kontrol edilmelidir.

3. Pim ve İç Çap Uyumlu Olmalıdır

Rulmanın iç çapı bağlantı pimine uygun seçilmelidir. Fazla boşluk vuruntu ve aşınmaya neden olurken, uygun olmayan sıkılık iç bileziğin hareketini engelleyebilir.

Pimin şu özellikleri kontrol edilmelidir:

• Çap ölçüsü
• Yüzey sertliği
• Yüzey pürüzlülüğü
• Aşınma ve ovalleşme durumu
• Sabitleme yöntemi

4. Dış Çap ve Genişlik Ölçülmelidir

Rulmanın dış çapı ve genişliği bağlantı yuvasıyla uyumlu olmalıdır. Aynı iç çapa sahip farklı seriler farklı dış ölçülere sahip olabilir.

Eski ürün değiştiriliyorsa yalnızca iç çap değil, dış çap, iç bilezik genişliği ve dış bilezik genişliği de ölçülmelidir.

5. Salınım Açısı Kontrol Edilmelidir

Rulmanın izin verdiği maksimum salınım açısı, iş makinesindeki bağlantının hareket açısının üzerinde olmalıdır.

Açı yetersiz kalırsa;

• iç bilezik dış bileziğe dayanabilir,
• kenar yükü oluşabilir,
• bağlantı kulağı ve pim zarar görebilir,
• hidrolik silindir miline yan yük binebilir.

6. Darbe ve Titreşim Koşulları Dikkate Alınmalıdır

Ekskavatör, kırıcı, dozer ve taş ocağı makineleri gibi ekipmanlarda darbe yükleri oldukça yüksektir. Bu tür uygulamalarda rulmanın yalnızca nominal yük kapasitesine değil, malzeme kalitesine ve kayma yüzeyi yapısına da dikkat edilmelidir.

7. Yağlama Sistemi Değerlendirilmelidir

İş makinelerinde merkezi yağlama sistemi bulunuyorsa çelik-çelik rulmanlar düzenli olarak greslenebilir.

Manuel yağlama yapılacaksa;

• gres nipelinin erişilebilir olması,
• yağ kanalının rulmanla hizalanması,
• doğru gres türünün kullanılması,
• yağlama aralığının çalışma şartlarına göre belirlenmesi gerekir.

8. Çalışma Ortamı Kontrol Edilmelidir

İş makineleri çoğunlukla açık alanda çalışır ve rulmanlar şu etkilere maruz kalabilir:

• Çamur
• Toz
• Kum
• Su
• Kar ve buz
• Kimyasal maddeler
• Metal ve taş parçacıkları

Bu koşullarda uygun conta, keçeli yapı, korozyon koruması veya dış muhafaza kullanılması gerekebilir.

Dana Gözü Rulman mı, Burç mu Kullanılmalıdır?

İş makinelerinde hem dana gözü rulmanlar hem de pim-burç sistemleri yaygın olarak kullanılır. Doğru seçim bağlantının çalışma geometrisine bağlıdır.

Özellik	Dana gözü rulman	Düz burç
Açısal hareket	Belirli bir açı içinde karşılayabilir	Sınırlı veya uygun değildir
Eksen kaçıklığı	Küçük kaçıklıkları tolere eder	Kenar yükü oluşabilir
Yapı	Küresel mafsallı	Silindirik kayma yüzeyli
Montaj alanı	Seriye göre daha büyük yuva gerekebilir	Daha basit ve kompakt olabilir
Ağır kirli ortam	Uygun koruma ve yağlama ister	Özel ağır hizmet tasarımlarında avantajlı olabilir
Hizalama kabiliyeti	Yüksektir	Düşüktür

Bağlantıda açısal hareket yoksa ve üretici düz burç kullanmışsa sistemin dana gözü rulmana dönüştürülmesi her zaman doğru değildir. Makine üreticisinin teknik tasarımı ve yuva yapısı esas alınmalıdır.

İş Makinelerinde Dana Gözü Rulman Montajı

Yanlış montaj, yüksek kaliteli bir rulmanın dahi kısa sürede zarar görmesine neden olabilir.

Montaj sırasında şu kurallara dikkat edilmelidir:

• Rulman ve yuva ölçüleri kontrol edilmelidir.
• Montaj kuvveti dış bilezik üzerinden uygulanmalıdır.
• Rulmana doğrudan çekiçle vurulmamalıdır.
• Rulman yuvaya eğik yerleştirilmemelidir.
• İç bilezik üzerinden presleme yapılmamalıdır.
• Yağlama deliği gövdedeki kanal ile hizalanmalıdır.
• Montajdan sonra salınım hareketi kontrol edilmelidir.
• Kaynak ısısı ve çapaklar rulmandan uzak tutulmalıdır.
• Pim montajdan önce temizlenmeli ve kontrol edilmelidir.

Detaylı montaj adımları için Dana Gözü Rulman Montajı Nasıl Yapılır? rehberimizi inceleyebilirsiniz.

İş Makinesi Dana Gözü Rulmanları Nasıl Yağlanır?

Çelik-çelik kayma yüzeyine sahip rulmanlarda uygun gres kullanımı servis ömrü açısından kritik öneme sahiptir.

Yağlama sıklığı şu koşullara göre belirlenmelidir:

• Çalışma saati
• Yük seviyesi
• Darbe miktarı
• Hareket sıklığı
• Toz ve çamur yoğunluğu
• Su ile temas
• Çalışma sıcaklığı

Ağır kirli ortamda çalışan makinelerde yağlama, yalnızca sürtünmeyi azaltmak için değil, kir ve suyu rulman yüzeyinden dışarı atmak için de önemlidir.

Eski gresin dışarı çıktığı görülene kadar kontrollü biçimde yeni gres uygulanabilir. Ancak aşırı gres basıncı conta ve keçelere zarar verebileceğinden üretici talimatlarına uyulmalıdır.

İş Makinesi Dana Gözü Rulmanı Neden Boşluk Yapar?

Bağlantı noktasında boşluk oluşmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Aşırı yük veya darbe
• Yetersiz yük kapasitesine sahip rulman seçimi
• Gecikmiş veya yanlış yağlama
• Kir ve su girişi
• Aşınmış veya ovalleşmiş pim
• Yanlış yuva toleransı
• Rulmanın yuva içerisinde dönmesi
• Aşırı salınım açısı
• Bağlantı kulağında deformasyon
• Kayma yüzeyinin servis ömrünü tamamlaması

Boşluk tespit edildiğinde yalnızca rulman değil, pim ve bağlantı yuvası da kontrol edilmelidir.

Arıza nedenleri hakkında ayrıntılı bilgi için Dana Gözü Rulman Arızaları ve Aşınma Belirtileri yazımızı okuyabilirsiniz.

Rulmanın Değişmesi Gerektiğini Gösteren Belirtiler

• Bağlantı noktasından tıkırtı veya vuruntu gelmesi
• Pim ile rulman arasında hissedilir boşluk
• Hareket başlangıcında gecikme veya sarsıntı
• İç bileziğin sert hareket etmesi
• Rulmanın yuva içinde dönmesi
• Paslanma ve yüzey aşınması
• Gres içinde metal parçacıkları görülmesi
• Bağlantı kulağının ovalleşmesi
• PTFE veya kompozit yüzeyin parçalanması

Aşınmış bir rulmanın kullanılmaya devam edilmesi, pim ve bağlantı kulağı gibi daha maliyetli parçaların zarar görmesine neden olabilir.

İş Makinelerinde Sık Yapılan Dana Gözü Rulman Hataları

• Yalnızca iç çapa göre rulman seçmek
• Darbe yüklerine güvenlik payı bırakmamak
• GE, GEG ve GEH serilerini eşdeğer kabul etmek
• Salınım açısını kontrol etmemek
• Yağlama deliğini gövde kanalıyla hizalamamak
• Aşınmış pime yeni rulman takmak
• Yanlış gres kullanmak
• PTFE kaplamalı bakım gerektirmeyen ürünü yağlamak
• Rulmanı çekiçle yuvaya yerleştirmek
• Yuva ovalleşmesini kontrol etmemek
• Makine üreticisinin ölçü ve toleranslarını dikkate almamak

İş Makinesi Dana Gözü Rulman Seçim Kontrol Listesi

Doğru ürün seçimi için sipariş öncesinde şu bilgiler belirlenmelidir:

• Makinenin marka ve modeli
• Rulmanın kullanıldığı bağlantı noktası
• Eski rulmanın seri kodu
• Rulman iç çapı
• Rulman dış çapı
• İç ve dış bilezik genişliği
• Pim çapı
• Maksimum çalışma yükü
• Darbe ve titreşim durumu
• Maksimum salınım açısı
• Yağlama imkânı
• Çalışma ortamı
• Sıcaklık aralığı
• Conta veya keçe ihtiyacı

Sonuç

İş makinelerinde dana gözü rulmanlar, yüksek yük altında çalışan bağlantı noktalarının açısal hareketlere uyum sağlamasına yardımcı olur. Hidrolik silindirler, bom bağlantıları, direksiyon sistemleri ve salınımlı mekanizmalarda kullanılan bu rulmanlar; eksen kaçıklığını karşılayarak pim, bağlantı kulağı ve silindir mili üzerindeki istenmeyen yükleri azaltabilir.

Doğru seçim yapılırken yalnızca rulmanın iç çapı değil; statik ve dinamik yük kapasitesi, darbe yükleri, dış ölçüler, salınım açısı, yağlama imkânı ve çalışma ortamı birlikte değerlendirilmelidir.

Düzenli yağlama yapılabilen ağır hizmet uygulamalarında çelik-çelik GE…ES tipi rulmanlar avantaj sağlayabilir. Bakım erişiminin zor olduğu daha kontrollü sistemlerde ise bakım gerektirmeyen PTFE veya kompozit yüzeyli ürünler tercih edilebilir.

Rulman değişimi sırasında pim, yuva ve bağlantı kulağının da kontrol edilmesi gerekir. Aşınmış bir pim veya ovalleşmiş yuva, yeni takılan rulmanın kısa sürede yeniden boşluk yapmasına neden olabilir.

Sık Sorulan Sorular

İş makinelerinde dana gözü rulman ne işe yarar?

Bağlantı noktalarındaki açısal hareketleri ve küçük eksen kaçıklıklarını karşılar. Yükün pim ve bağlantı kulağına daha dengeli aktarılmasına yardımcı olur.

Ekskavatörlerde dana gözü rulman nerelerde kullanılır?

Hidrolik silindir bağlantılarında, bom ve kol mekanizmalarında, direksiyon veya dengeleme bağlantılarında kullanılabilir. Kesin kullanım noktası makinenin tasarımına bağlıdır.

İş makinelerinde GE…ES mi, GE…UK mi kullanılmalıdır?

Ağır, darbeli ve düzenli yağlama yapılabilen uygulamalarda GE…ES tipi çelik-çelik ürünler tercih edilebilir. Bakımın zor olduğu sistemlerde GE…UK tipi bakım gerektirmeyen ürünler değerlendirilebilir.

Dana gözü rulman neden kısa sürede boşluk yapar?

Aşırı yük, darbe, yetersiz yağlama, yanlış montaj, kirlenme, aşınmış pim veya uygun olmayan yuva toleransı nedeniyle kısa sürede boşluk oluşabilir.

Dana gözü rulman yerine burç kullanılabilir mi?

Bağlantının tasarımına bağlıdır. Açısal hareket ve eksen kaçıklığı bulunan uygulamalarda dana gözü rulman avantajlı olabilir. Üreticinin burç tasarladığı bir bağlantı, teknik inceleme yapılmadan rulmana dönüştürülmemelidir.

İş makinesi dana gözü rulmanı ne sıklıkla yağlanmalıdır?

Yağlama aralığı yük, çalışma saati, darbe, çamur, su ve sıcaklık koşullarına göre değişir. Makine ve rulman üreticisinin bakım talimatları esas alınmalıdır.

Rulman değişiminde pim de değiştirilir mi?

Pim aşınmış, çizilmiş veya ovalleşmişse değiştirilmesi ya da teknik şartlara uygun şekilde yenilenmesi gerekir. Aşınmış pime takılan yeni rulman kısa sürede zarar görebilir.

PTFE kaplamalı dana gözü rulman iş makinelerinde kullanılır mı?

Uygun yük ve ortam koşullarında kullanılabilir. Ancak çok ağır darbeli, yoğun çamurlu veya yüksek sıcaklıklı uygulamalarda üretici katalog değerleri dikkatle kontrol edilmelidir.