Zaman kayışı kopması, kayış gövdesinin ve özellikle taşıyıcı kordların çalışma yükünü artık taşıyamaması sonucu meydana gelir. Aşırı gerginlik, ani darbe yükleri, yanlış kasnak seçimi, küçük kasnak çapı, hizasızlık, yabancı madde, yüksek sıcaklık ve malzeme yaşlanması kopmanın en yaygın nedenleri arasındadır.
Başlıca nedenler:
olarak sıralanabilir.
Zaman kayışının içerisinde yük taşıyan kordlar bulunur.
Bu kordlar:
gibi malzemelerden üretilebilir.
Kayış çalışırken çekme kuvvetinin büyük bölümünü kordlar taşır.
Kord yapısı hasar gördüğünde kayışın taşıma kapasitesi düşer ve sonunda:
Kord kopması → Kayış gövdesinin yırtılması → Tam kopma
meydana gelebilir.
Her zaman önceden belirgin bir işaret vermeyebilir.
Ancak şu belirtiler görülebilir:
Bu belirtiler varsa kayış detaylı kontrol edilmelidir.
Evet.
Aşırı gerginlik kayış kordlarına sürekli yüksek çekme yükü uygular.
Bunun sonucunda:
Uzun süre aşırı gergin çalışan kayış aniden kopabilir.
Hayır.
Zaman kayışında amaç:
Maksimum gerginlik değil, doğru gerginliktir.
Kayışın çok gevşek olması diş atlamaya, çok gergin olması ise kord ve rulman hasarına neden olabilir.
Dolaylı olarak evet.
Gevşek kayış:
Bu durum dişlerde ve kordlarda ani gerilme oluşturabilir.
Özellikle sık dur-kalk yapan sistemlerde gevşek kayışın hasarı hızlanabilir.
Evet.
Kayışın taşıyabileceğinden daha yüksek tork aktarılmaya çalışılırsa kordlara binen yük artar.
Aşırı yük:
Özellikle makine sıkışması gibi durumlarda yük çok kısa sürede aşırı seviyeye çıkabilir.
Evet.
Tahrik edilen mekanizma aniden dururken motor tork üretmeye devam ederse kayış büyük darbe yüküne maruz kalabilir.
Bu durumda:
meydana gelebilir.
Sık ve sert:
kayış üzerinde dinamik yük oluşturur.
Özellikle servo ve yüksek ivmeli sistemlerde yalnızca sürekli tork değil tepe torku da dikkate alınmalıdır.
Evet, uzun vadede kopma riskini artırabilir.
Kasnak küçüldükçe kayış her turda daha keskin bükülür.
Bu nedenle:
Üreticinin minimum kasnak diş sayısı veya minimum çap değerinin altına inilmemelidir.
Kayışın bükülme ömrünü doğrudan etkiler.
Örneğin teorik olarak istenen devir oranını sağlayan çok küçük bir kasnak seçilebilir; ancak kayışın mekanik ömrü ciddi şekilde azalabilir.
Bu nedenle devir hesabı tek başına yeterli değildir.
Evet.
Kayışın sırtı bir avara kasnağı üzerinden ters yönde bükülüyorsa kordlar farklı yönde tekrar tekrar zorlanır.
Bu durum:
Ters bükülme yapılan sistemlerde üreticinin minimum avara çapı değerleri kontrol edilmelidir.
Dolaylı olarak evet.
Örneğin:
T5 kayış + HTD 5M kasnak
uygun değildir.
Hatveleri aynı olabilir ancak diş geometrileri farklıdır.
Yanlış temas:
ve zamanla kayış hasarına neden olabilir.
Örneğin:
HTD 5M kayış + HTD 8M kasnak
birlikte kullanılamaz.
Diş aralıkları farklıdır.
Kayış zorlanarak çalıştırılmaya çalışılırsa ciddi diş ve kord hasarı oluşabilir.
Evet, uzun süreli hizasızlık kayışın kenarlarından aşınmasına ve kordların zarar görmesine neden olabilir.
Belirtiler:
olabilir.
Kenar aşınması ilerlediğinde kordlar açığa çıkabilir ve kayış kopabilir.
Evet.
Radyal salgı kayış gerginliğinin her turda artıp azalmasına neden olur.
Eksenel salgı ise kayışı yana zorlar.
Bu durum:
oluşturabilir.
Evet.
Rulman:
kayış sistemi ciddi şekilde zorlanabilir.
Tam sıkışan rulman anlık aşırı yük oluşturarak kayışın kopmasına neden olabilir.
Kasnak dönemezken tahrik devam ederse kayış çok yüksek çekme yüküne maruz kalır.
Bu durumda kayış:
Makinenin mekanik olarak serbest dönüp dönmediği kontrol edilmelidir.
Evet.
Kayış ile kasnak arasına:
girerse kayış lokal olarak ezilebilir veya kesilebilir.
Ayrıca dişin kasnağa oturmasını engelleyerek ani gerilme yaratabilir.
Evet.
Kayışın:
sürtmesi kayış kenarını kesebilir.
Kordlar açığa çıktığında kopma riski ciddi şekilde artar.
Evet.
Kayışı kasnağa geçirmek için:
kullanılması kordlara zarar verebilir.
Hasar montaj sırasında görünmeyebilir ancak kayış çalışma sırasında erken kopabilir.
Hayır.
Kayış kasnağa zorla gerilerek geçirilmemelidir.
Montaj için sistemde:
kullanılmalıdır.
Kord kayışın yük taşıyan temel bölümüdür.
Kord hasarı olduğunda:
ve kopma hızla ilerleyebilir.
Her zaman değil.
Kayış dışarıdan sağlam görünürken iç kordlar zarar görmüş olabilir.
Bu nedenle aşırı yük veya yanlış montaj yaşamış kayışlarda yalnızca dış görünüşe güvenilmemelidir.
Evet.
Özellikle kauçuk zaman kayışlarında elastomer zamanla:
Malzeme yaşlandıkça kayışın yorulma direnci düşebilir.
İkisi de önemlidir.
Kayış hiç çalışmasa bile:
malzemeyi yaşlandırabilir.
Çalışan kayışta buna ayrıca mekanik yorulma eklenir.
Evet.
Kayış üreticisinin çalışma sıcaklığı sınırları aşılırsa:
ve kayış ömrü ciddi şekilde azalabilir.
Aşırı düşük sıcaklıkta bazı kayış malzemeleri sertleşebilir ve bükülmeye karşı daha hassas hale gelebilir.
Kesin çalışma sıcaklığı ürün teknik kataloğundan kontrol edilmelidir.
Ürüne bağlıdır.
Bazı zaman kayışları belirli yağlara dayanabilir; bazı elastomerler ise yağdan ciddi şekilde etkilenebilir.
Yağ:
ve zamanla kopmaya neden olabilir.
Evet.
Solventler, yakıtlar, temizlik kimyasalları veya proses sıvıları kayış malzemesine zarar verebilir.
Kimyasal ortamda seçim üreticinin direnç tablosuna göre yapılmalıdır.
Tek başına her zaman değil.
Ancak ürün tipine göre:
oluşabilir.
Özellikle bazı poliüretan tiplerinde uzun süreli sıcak ve nemli ortam önemlidir.
Evet.
Gerekenden dar kayış kullanılırsa yük daha küçük bir kesit tarafından taşınır.
Bunun sonucunda:
Doğru genişlik güç ve tork hesabıyla belirlenmelidir.
Evet.
Kayış gereğinden kısa seçilip zorla monte edilirse aşırı ön gerginlik oluşabilir.
Gereğinden uzun kayışta ise gerginlik yetersiz kalabilir ve diş atlama/darbe yükleri ortaya çıkabilir.
Uzun süre devam ederse evet.
Sürekli flanşa sürten kayışın kenarı aşınır.
Aşınma kord seviyesine ulaştığında kayışın taşıma kapasitesi azalır.
Bu nedenle flanş teması normal kabul edilmemelidir.
Olası nedenler:
olabilir.
Çatlaklar ilerlediğinde kayışın gövde bütünlüğü bozulur.
Diş kopması her zaman tam kayış kopması anlamına gelmez.
Ancak diş hasarı:
işareti olabilir.
Sorun çözülmezse kord ve gövde hasarı da gelişebilir.
Diş sıyırması: Kayışın diş bölgesinin hasar görmesidir.
Kopma: Kayış gövdesi ve kordların çevresel olarak tamamen ayrılmasıdır.
Her iki arızanın nedenleri bazı durumlarda aynı olabilir.
Şu sıra kullanılabilir:
Evet.
Örneğin:
gibi ipuçları verebilir.
Kesin teşhis için tüm sistem birlikte değerlendirilmelidir.
Standart sonsuz güç aktarım zaman kayışlarında kopan kayışı onarıp tekrar kullanmak genellikle uygun değildir.
Yeni uygun kayış kullanılmalıdır.
Açık uçlu ve özel eklenebilir sistemler farklıdır; bunlar tasarımları gereği farklı bağlantı yöntemleri kullanabilir.
Her zaman hayır.
Kopma nedeni çözülmeden yalnızca yeni kayış takılırsa yeni kayış da kısa sürede kopabilir.
Özellikle:
mutlaka kontrol edilmelidir.
Evet.
Kasnaklarda:
varsa yeni kayış zarar görebilir.
Temel önlemler:
| Neden | Tipik Belirti | Kontrol |
|---|---|---|
| Aşırı gerginlik | Kord yorulması | Ön gerginlik |
| Aşırı yük | Ani kopma / diş hasarı | Tork ve servis faktörü |
| Küçük kasnak | Çatlak / yorulma | Minimum diş sayısı |
| Hizasızlık | Kenar aşınması | Kasnak hizası |
| Salgı | Düzensiz aşınma | Kasnak/mil |
| Yabancı cisim | Lokal kesik | Muhafaza |
| Yaşlanma | Çatlak ve sertleşme | Kayış yaşı |
| Sıcaklık | Malzeme bozulması | Ortam sıcaklığı |
| Yağ/kimyasal | Şişme/yumuşama | Kimyasal dayanım |
| Yanlış montaj | Lokal kord hasarı | Montaj yöntemi |
Pratik olarak:
Kayışın yaşı nedir? → Gerginlik doğru muydu? → Profil ve hatve doğru mu? → Kayış genişliği yeterli mi? → Küçük kasnak uygun mu? → Kasnaklar hizalı mı? → Rulman veya mekanizma sıkışıyor mu? → Yabancı cisim var mı? → Sıcaklık uygun mu? → Yağ/kimyasal temas var mı?
kontrol edilmelidir.
En yaygın nedenler aşırı gerginlik, aşırı yük, küçük kasnak, hizasızlık, kord hasarı, yabancı madde ve malzeme yaşlanmasıdır.
Evet. Aşırı gerginlik kord yorulmasını artırarak kayışın erken kopmasına neden olabilir.
Dolaylı olarak evet. Diş atlama ve darbeli yükler nedeniyle zamanla ciddi hasar oluşabilir.
Minimum izin verilen kasnak boyutunun altında seçim yapılırsa kord yorulması ve çatlama hızlanabilir.
Uzun süreli hizasızlık kayış kenarlarını ve kordları aşındırarak kopmaya neden olabilir.
Kayış malzemesi yağa uygun değilse zamanla malzeme bozulması ve kopma meydana gelebilir.
Ani aşırı yük, sıkışan mekanizma, rulman arızası, yabancı madde veya önceden oluşmuş kord hasarı olası nedenlerdir.
Standart sonsuz güç aktarım kayışlarında genellikle hayır. Yeni kayış kullanılmalıdır.
Yanlış montaj, aşırı gerginlik, aşınmış kasnak, hizasızlık veya sistemde çözülmemiş aşırı yük problemi olabilir.
Doğru profil, uygun güç kapasitesi, doğru gerginlik, doğru kasnak çapı, iyi hizalama ve düzenli bakım temel önlemlerdir.
Zaman kayışı kopması, çoğunlukla kayışın kord ve gövde yapısının tasarım sınırlarının üzerinde zorlanmasının sonucudur.
En yaygın nedenler:
Aşırı gerginlik + Aşırı yük + Küçük kasnak + Hizasızlık + Salgı + Kord hasarı + Yabancı madde + Sıcaklık/kimyasal etki + Yaşlanma
şeklinde özetlenebilir.
Özellikle kayış koptuğunda yalnızca yeni bir kayış takmak yeterli değildir. Öncelikle:
Kasnaklar + Rulmanlar + Gerginlik + Hizalama + Profil/hatve + Makine yükü
birlikte kontrol edilmelidir.
Doğru seçim ve montaj sırası:
Doğru profil → Doğru hatve → Yeterli kayış genişliği → Uygun kasnak boyutu → Doğru gerginlik → Doğru hizalama → Uygun çalışma ortamı
şeklinde uygulanabilir.
Bu kontroller, zaman kayışında erken kord yorulması ve ani kopma riskini önemli ölçüde azaltmaya yardımcı olur.
