AX ve BX Kayışlarda Kasnak Seçimi

AX ve BX tırtırlı V-kayışlarının doğru ve uzun ömürlü çalışabilmesi için yalnızca kayışın doğru seçilmesi yeterli değildir. Kullanılan kasnağın profili, çapı, kanal sayısı, yüzey durumu ve hizalaması da kayış performansını doğrudan etkiler.

AX, klasik A profilinin; BX ise klasik B profilinin tırtırlı versiyonudur.

Bu nedenle genel olarak:

AX → A profil V-kasnak

BX → B profil V-kasnak

ile birlikte değerlendirilir.

Ancak kasnak seçiminde yalnızca kanal genişliğine bakmak yeterli değildir. Özellikle küçük kasnak çapı, çalışma devri ve aktarılacak güç gibi teknik değerler de dikkate alınmalıdır.

Peki AX ve BX kayışlarda doğru kasnak nasıl seçilir?

AX Kayış İçin Hangi Kasnak Kullanılır?

AX kayış, klasik A profil ailesinin tırtırlı versiyonudur.

Nominal olarak yaklaşık 13 × 8 mm kesit sınıfındadır.

Bu nedenle AX kayış için temel olarak A profil V-kasnak kullanılmalıdır.

Kasnağın kanal geometrisi kayışın yan yüzeyleriyle doğru temas sağlayacak şekilde olmalıdır.

AX kayışın tırtırlı olması özel dişli bir kasnak gerektirmez.

Kayışın tırtırları kasnağa geçmez.

Güç aktarımı, diğer V-kayışlarında olduğu gibi ağırlıklı olarak yan yüzeylerden gerçekleşir.

AX kayışın yapısı hakkında ayrıntılı bilgi için AX V-Kayışı Nedir? yazımızı inceleyebilirsiniz.

BX Kayış İçin Hangi Kasnak Kullanılır?

BX kayış, klasik B profil ailesinin tırtırlı versiyonudur.

Nominal olarak yaklaşık 17 × 11 mm kesit sınıfındadır.

Bu nedenle BX kayış için temel olarak B profil V-kasnak kullanılmalıdır.

BX kayış AX'e göre daha geniş ve daha yüksek olduğu için A profil kasnağa uygun değildir.

Doğru B profil kasnak kullanılması, kayışın yan yüzeylerinin kasnak kanalıyla doğru şekilde temas etmesini sağlar.

BX hakkında daha fazla bilgi için BX V-Kayışı Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.

AX ve BX İçin Özel Tırtırlı Kasnak Gerekir mi?

Hayır.

AX ve BX kayışların iç yüzeylerinde tırtırlar bulunmasına rağmen kasnağın üzerinde bu tırtırlara karşılık gelen dişler bulunmaz.

Bu kayışlar triger kayışı değildir.

AX ve BX kayışlar standart V-kasnak prensibiyle çalışır.

Bu nedenle:

AX → uygun A profil V-kasnak

BX → uygun B profil V-kasnak

kullanılır.

Tırtırlı yapının görevi kayışın daha kolay bükülmesini sağlamaktır.

Kasnak Kanal Profili Neden Önemlidir?

V-kayışlarında güç aktarımının önemli bölümü kayışın yan yüzeylerinden gerçekleşir.

Bu nedenle kayışın kasnak kanalına doğru oturması gerekir.

Yanlış profil kullanıldığında kayış:

• kanalın dibine oturabilir,

• yan yüzeylerden yeterli temas sağlayamayabilir,

• fazla yukarıda çalışabilir,

• kayabilir,

• aşırı ısınabilir,

• hızlı aşınabilir.

Dolayısıyla yalnızca “kayış kasnağın içine giriyor” olması doğru profil kullanıldığı anlamına gelmez.

AX Kayış BX Kasnakta Kullanılır mı?

Hayır.

AX yaklaşık 13 mm genişliğinde A profil ailesine aittir.

BX ise yaklaşık 17 mm genişliğinde B profil ailesindedir.

AX kayış B profil kasnağın kanalında gereğinden fazla derine oturabilir veya doğru yanak temasını sağlayamayabilir.

Bu durum güç aktarımını ve kayış ömrünü olumsuz etkileyebilir.

BX Kayış AX Kasnakta Kullanılır mı?

Hayır.

BX kayış AX için kullanılan A profil kasnağa göre daha geniştir.

Bu nedenle kanala doğru şekilde oturmaz.

BX'i A profil kasnağa zorlamak:

• kayış yanaklarının hatalı temasına,

• aşırı sürtünmeye,

• ısınmaya,

• kayışın kasnaktan çıkmasına

neden olabilir.

AX ve BX arasındaki farkları ayrıntılı olarak AX ve BX V-Kayışları Arasındaki Fark yazımızdan inceleyebilirsiniz.

Kasnak Çapı Neden Önemlidir?

Kasnak çapı kayışın çalışma koşullarını doğrudan etkiler.

Kasnak küçüldükçe kayış daha keskin bir şekilde bükülmek zorunda kalır.

Bu durum:

• bükülme gerilimini,

• kayış içindeki deformasyonu,

• çalışma sıcaklığını,

• kord yorulmasını

artırabilir.

AX ve BX kayışlar tırtırlı yapıları sayesinde düz A ve B kayışlara göre daha kolay bükülebilir.

Ancak bu, sınırsız şekilde küçük kasnak kullanılabileceği anlamına gelmez.

Minimum Kasnak Çapı Nedir?

Minimum kasnak çapı, belirli bir kayış profilinin güvenli şekilde çalışabileceği en küçük önerilen kasnak çapıdır.

Bu değer:

• kayış profiline,

• üreticiye,

• çalışma devrine,

• aktarılacak güce,

• ürün serisine

göre değişebilir.

Bu nedenle AX veya BX için tek bir evrensel minimum kasnak çapı vermek doğru değildir.

Kesin değer üreticinin teknik kataloğundan kontrol edilmelidir.

Küçük Kasnakta AX mi BX mi Daha Avantajlıdır?

AX daha küçük kesitli olduğu için genel olarak daha küçük kasnak çaplarında çalışmaya daha elverişli olabilir.

Ancak yalnızca kasnak çapına göre AX seçmek doğru değildir.

Çünkü sistemin güç ihtiyacı AX profilinin kapasitesini aşabilir.

Bu nedenle profil seçimi:

motor gücü + devir + kasnak çapı + kayış hızı + servis faktörü

birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.

Tahrik Kasnağı ve Tahrik Edilen Kasnak Nasıl Seçilir?

Kayış sistemlerinde iki temel kasnak bulunur:

Tahrik kasnağı: Motor veya güç kaynağına bağlıdır.

Tahrik edilen kasnak: Hareketin aktarıldığı ekipmana bağlıdır.

Bu iki kasnağın çap oranı, sistemin devir oranını belirler.

Basit olarak:

Tahrik edilen kasnağın çapı büyüdükçe çıkış devri düşer.

Tahrik edilen kasnağın çapı küçüldükçe çıkış devri yükselir.

Ancak kasnak çapı değiştirilirken yalnızca devir oranı değil, kayışın minimum kasnak çapı ve güç kapasitesi de kontrol edilmelidir.

Kasnak Çapı ile Devir Oranı Arasındaki İlişki

Kayışta kayma ihmal edildiğinde yaklaşık olarak:

n₁ × D₁ = n₂ × D₂

ilişkisi kullanılabilir.

Burada:

n₁: tahrik kasnağının devri
D₁: tahrik kasnağının çapı
n₂: tahrik edilen kasnağın devri
D₂: tahrik edilen kasnağın çapıdır.

Örneğin motor kasnağının çapı küçültülürse tahrik edilen ekipmanın devri düşürülebilir.

Ancak motor kasnağının gereğinden fazla küçültülmesi kayışın aşırı bükülmesine neden olabilir.

Kasnak Kanal Sayısı Nasıl Belirlenir?

Yüksek güç aktarımı gereken sistemlerde tek kayış yeterli olmayabilir.

Bu durumda çok kanallı V-kasnaklar kullanılır.

Örneğin:

• 2 kanallı,

• 3 kanallı,

• 4 kanallı,

• 5 kanallı

kasnaklar kullanılabilir.

Gerekli kanal sayısı, aktarılacak gücün tek bir kayışın güvenli taşıma kapasitesini aşması durumunda artırılır.

Bu hesaplamada:

• motor gücü,

• devir,

• küçük kasnak çapı,

• temas açısı,

• servis faktörü

dikkate alınmalıdır.

İki veya Daha Fazla AX Kayış Aynı Kasnakta Kullanılır mı?

Evet.

Yeterli kanal sayısına sahip bir A profil kasnakta birden fazla AX kayış birlikte çalışabilir.

Ancak birlikte çalışan kayışların:

• aynı profil,

• aynı nominal uzunluk,

• uyumlu tolerans,

• mümkünse aynı takım

olması gerekir.

Farklı uzunluk veya aşınma seviyesindeki kayışların birlikte kullanılması yükün eşit dağılmasını engelleyebilir.

İki veya Daha Fazla BX Kayış Aynı Kasnakta Kullanılır mı?

Evet.

B profil çok kanallı kasnaklarda birden fazla BX kayış kullanılabilir.

Özellikle daha yüksek güç aktarımı gereken endüstriyel sistemlerde bu uygulama yaygındır.

Ancak çoklu sistemlerde bir kayış bozulduğunda yalnızca tek kayışın değiştirilmesi çoğu durumda doğru değildir.

Yeni ve kullanılmış kayışlar farklı uzunlukta çalışabileceği için takım halinde değişim tercih edilmelidir.

Kasnak Kanalı Aşınmışsa Ne Olur?

V-kasnakların kanal yüzeyleri zamanla aşınabilir.

Aşınmış bir kasnağa yeni AX veya BX kayış takıldığında kayış doğru temas yüzeyinde çalışmayabilir.

Bu durumda:

• kayış kanala fazla gömülebilir,

• yan yüzey teması bozulabilir,

• kayma artabilir,

• kayış ısınabilir,

• yeni kayış hızla aşınabilir.

Bu nedenle yeni kayış montajından önce kasnak kanalları kontrol edilmelidir.

Kayış Kasnağın Dibine Oturmalı mı?

Hayır.

V-kayışının güç aktarımı ağırlıklı olarak yan yüzeylerden gerçekleştiği için kayışın kasnak kanalının dibine dayanması istenmez.

Kayış kanalın dibine oturuyorsa:

• kasnak aşınmış olabilir,

• yanlış profil kullanılıyor olabilir,

• kayış ciddi şekilde aşınmış olabilir.

Doğru profil, kanalın yan yüzeyleriyle uygun kama etkisi oluşturmalıdır.

Kayış Kasnaktan Fazla Dışarıda Kalırsa Ne Olur?

Kayışın üst bölümünün kasnak dışına belirli miktarda çıkması profil ve tasarıma bağlı olarak normal olabilir.

Ancak kayış belirgin şekilde yukarıda çalışıyorsa yanlış profil seçilmiş olabilir.

Özellikle AX-XPA veya BX-XPB gibi birbirine yakın genişlikteki profillerin karıştırılması bu tür problemlere neden olabilir.

AX ile XPA Aynı Kasnağa Takılır mı?

Hayır.

AX ile XPA'nın üst genişlikleri birbirine yakın olsa da farklı profil ailelerine aittir.

Yaklaşık olarak:

AX: 13 mm, klasik A profil ailesi

XPA: 12,7 mm, dar kesit SPA profil ailesi

şeklindedir.

Kesit geometrileri farklı olduğu için aynı kasnak kanalına göre seçilmemelidir.

BX ile XPB Aynı Kasnağa Takılır mı?

Hayır.

BX yaklaşık 17 mm, XPB ise yaklaşık 16,3 mm genişliğinde olsa da aynı profil değildir.

BX → klasik B profil

XPB → dar kesit SPB profil

ailesine aittir.

Bu nedenle yalnızca genişliklerinin yakın olmasına bakılarak aynı kasnak kullanılmamalıdır.

AX, BX, XPA ve XPB Kasnak Karşılaştırması

Kayış	Profil Ailesi	Yaklaşık Üst Genişlik	Uygun Kasnak Profili
AX	Klasik A	13 mm	A profil
BX	Klasik B	17 mm	B profil
XPA	Dar kesit SPA	12,7 mm	SPA profil
XPB	Dar kesit SPB	16,3 mm	SPB profil

Bu nedenle genişlik benzerliği kasnak uyumu anlamına gelmez.

Kasnak Hizalaması Neden Önemlidir?

Tahrik ve tahrik edilen kasnakların aynı düzlemde bulunması gerekir.

Kasnaklar hizasızsa kayış yana doğru çalışır.

Bu durum:

• yanak aşınmasına,

• kayışın kasnaktan çıkmasına,

• sıcaklık artışına,

• ses ve titreşime,

• kord hasarına

neden olabilir.

Yeni AX veya BX kayış takılırken kasnak hizalamasının da kontrol edilmesi gerekir.

Kasnaklar Nasıl Hizalanır?

Pratik kontrolde düz mastar veya uygun hizalama ekipmanı kullanılabilir.

Daha hassas endüstriyel uygulamalarda lazerli kasnak hizalama cihazları tercih edilebilir.

Kontrol sırasında hem paralel hizasızlık hem de açısal hizasızlık değerlendirilmelidir.

Kasnak Malzemesi Önemli midir?

V-kasnaklar farklı malzemelerden üretilebilir.

Yaygın olarak:

• dökme demir,

• çelik,

• alüminyum

gibi malzemelerle karşılaşılır.

Kasnak malzemesi seçimi:

• devir,

• kasnak çapı,

• güç,

• çalışma ortamı,

• sistem ağırlığı

gibi faktörlere bağlıdır.

Yüksek hızlı sistemlerde kasnağın balans kalitesi de önemlidir.

Kasnak Balansı Neden Önemlidir?

Yüksek devirli kasnaklarda balans bozukluğu titreşime neden olabilir.

Titreşim:

• rulman ömrünü azaltabilir,

• kayışın düzensiz çalışmasına neden olabilir,

• gerginlik değişimlerini artırabilir,

• makinede gürültü oluşturabilir.

Bu nedenle özellikle yüksek hızlı AX ve BX uygulamalarında kaliteli ve uygun balanslanmış kasnak kullanılmalıdır.

Kasnak Yüzeyine Yağ Sürülür mü?

Hayır.

V-kayışı ve kasnak yüzeyine yağ, gres veya kaymayı önleyici olduğu iddia edilen uygunsuz maddeler sürülmemelidir.

Yağ;

• kayış malzemesine zarar verebilir,

• sürtünme şartlarını değiştirebilir,

• kaymaya,

• şişmeye veya bozulmaya

neden olabilir.

Kayış ve kasnak yüzeyleri temiz ve kuru tutulmalıdır.

AX ve BX Kasnaklarında Gerginlik Ayarı

Doğru kasnak seçilmiş olsa bile yanlış kayış gerginliği sistem performansını bozabilir.

Kayış çok gevşekse:

• kayar,

• ısınır,

• güç aktarımı düşer.

Kayış aşırı gerginse:

• rulman yükleri artar,

• miller gereksiz zorlanır,

• kayış kordları daha yüksek yük altında çalışır.

Bu nedenle gerginlik üretici tavsiyelerine göre ayarlanmalıdır.

Detaylı bilgi için Kayış Gerginliği Nasıl Ayarlanır? yazımızı inceleyebilirsiniz.

Yeni Kasnak Seçerken Hangi Bilgiler Gereklidir?

AX veya BX için yeni bir kasnak seçilecekse mümkünse şu bilgiler belirlenmelidir:

1. Kayış profili: AX mi BX mi?

2. Motor gücü

3. Motor devri

4. İstenen çıkış devri

5. Küçük kasnak çapı

6. Büyük kasnak çapı

7. Eksenler arası mesafe

8. Gerekli kayış adedi

9. Mil çapları

10. Kama ölçüleri

11. Çalışma süresi

12. Yük karakteristiği

Yeni sistem tasarımında bu değerlerin tamamı birlikte değerlendirilmelidir.

AX ve BX Kasnak Seçiminde En Sık Yapılan Hatalar

En yaygın hatalar şunlardır:

• AX'i B profil kasnağa takmak

• BX'i A profil kasnağa takmak

• AX ile XPA'yı aynı kasnak profili sanmak

• BX ile XPB'yi karıştırmak

• Sadece kayış genişliğine göre kasnak seçmek

• Minimum kasnak çapını dikkate almamak

• Motor devrini hesaba katmamak

• Aşınmış kasnağı kullanmaya devam etmek

• Kasnak hizalamasını kontrol etmemek

• Çok kanallı sistemde uyumsuz kayışlar kullanmak

• Kasnak çapını değiştirirken devir oranını hesaba katmamak

AX ve BX Kasnak Seçimi Kısa Tablo

Kontrol	AX	BX
Kayış profili	AX	BX
Temel kasnak profili	A	B
Nominal kayış genişliği	~13 mm	~17 mm
Tırtırlı kasnak gerekir mi?	Hayır	Hayır
Çok kanallı kasnak kullanılabilir mi?	Evet	Evet
Minimum çap kontrolü gerekir mi?	Evet	Evet
XPA kasnağıyla aynı mı?	Hayır	—
XPB kasnağıyla aynı mı?	—	Hayır
Hizalama önemli mi?	Evet	Evet
Aşınmış kasnak kullanılmalı mı?	Hayır	Hayır

Sonuç

AX ve BX kayışlarda doğru kasnak seçiminin temel kuralı, kayış profilinin kasnak kanal geometrisiyle uyumlu olmasıdır.

AX, klasik A profil ailesinin tırtırlı versiyonudur ve A profil V-kasnakla değerlendirilir.

BX ise klasik B profil ailesinin tırtırlı versiyonudur ve B profil V-kasnakla kullanılır.

Tırtırlı yapı nedeniyle özel dişli bir kasnak gerekmez. AX ve BX kayışlarda güç aktarımı ağırlıklı olarak kayışın yan yüzeylerinden gerçekleşir.

Doğru kasnak seçiminde yalnızca profil değil;

kasnak çapı, devir oranı, minimum kasnak çapı, kanal sayısı, hizalama, kasnak aşınması ve aktarılacak güç

birlikte değerlendirilmelidir.

Ayrıca AX ile XPA, BX ile XPB aynı kasnak profili değildir. Genişlikleri birbirine yakın olsa bile kesit geometrileri farklıdır.

Doğru kasnak-kayış eşleşmesi; kaymanın, aşırı ısınmanın ve erken aşınmanın önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Sık Sorulan Sorular

AX kayış hangi kasnakta kullanılır?

AX kayış, uygun ölçü ve teknik şartlarda A profil V-kasnakla kullanılır.

BX kayış hangi kasnakta kullanılır?

BX kayış B profil V-kasnakla kullanılmalıdır.

AX ve BX için tırtırlı kasnak gerekir mi?

Hayır. Kayıştaki tırtırlar güç aktaran dişler değildir. Standart uygun profil V-kasnak kullanılır.

AX kayış BX kasnağa takılır mı?

Hayır. AX ve BX farklı profil ölçülerine sahiptir ve doğrudan birbirlerinin kasnaklarında kullanılmamalıdır.

BX kayış A profil kasnağa takılır mı?

Hayır. BX daha geniş B profil kayıştır ve A profil kasnağa uygun değildir.

AX ile XPA aynı kasnakta kullanılır mı?

Hayır. AX klasik A profil, XPA ise dar kesit SPA profil ailesine aittir.

BX ile XPB aynı kasnakta kullanılır mı?

Hayır. BX klasik B profil, XPB ise dar kesit SPB profil ailesine aittir.

Küçük kasnak çapı kayış ömrünü etkiler mi?

Evet. Kasnak küçüldükçe kayış daha fazla bükülür. Bu nedenle üreticinin belirttiği minimum kasnak çapına uyulmalıdır.

Kasnak aşınmışsa yalnızca kayışı değiştirmek yeterli midir?

Hayır. Aşınmış kasnak yeni kayışın doğru oturmasını engelleyebilir ve yeni kayışın kısa sürede aşınmasına neden olabilir.

Çok kanallı kasnakta farklı kayışlar birlikte kullanılabilir mi?

Aynı sistemde birlikte çalışan kayışların aynı profil, nominal uzunluk ve uyumlu toleransta olması tercih edilmelidir. Farklı tip veya aşınma seviyesindeki kayışların birlikte kullanılması önerilmez.